मक्यावरील लष्करी अळी आणि बीज प्रक्रिया व्यवस्थापन: फॉल आर्मीवर्म नियंत्रणासाठी संपूर्ण मार्गदर्शक

मका हे राज्यातील महत्त्वाचे नगदी आणि चारा पीक असून, मागील काही हंगामांपासून फॉल आर्मीवर्म अर्थात लष्करी अळीचा प्रादुर्भाव सातत्याने वाढत असल्याचे दिसून येत आहे. या किडीमुळे पिकाच्या वाढीवर गंभीर परिणाम होऊन उत्पादनात मोठी घट होऊ शकते. त्यामुळे मक्यावरील लष्करी अळी आणि बीज प्रक्रिया व्यवस्थापन या विषयाला विशेष महत्त्व प्राप्त झाले आहे. कृषी तज्ज्ञांच्या मते, पेरणीपूर्वी योग्य बीज प्रक्रिया आणि सुरुवातीपासूनच प्रतिबंधात्मक उपाय केल्यास या किडीचा प्रादुर्भाव मोठ्या प्रमाणात रोखता येतो.

लष्करी अळीचा प्रादुर्भाव का वाढतो?

गेल्या काही वर्षांत मका पिकावर फॉल आर्मीवर्मचा प्रादुर्भाव अधिक प्रमाणात दिसून येत आहे. ही अळी अत्यंत वेगाने वाढणारी असून कमी कालावधीत मोठ्या क्षेत्रातील पिकाचे नुकसान करू शकते. त्यामुळे मक्यावरील लष्करी अळी आणि बीज प्रक्रिया व्यवस्थापन योग्य पद्धतीने करणे अत्यावश्यक ठरते. तज्ज्ञांच्या मते, शेतात स्वच्छता राखणे, अतिरिक्त खतांचा वापर टाळणे आणि एकाच वेळी गाव किंवा विभागीय स्तरावर लवकर पेरणी करणे हे प्रतिबंधात्मक उपाय प्रभावी ठरतात.

पेरणीपूर्वी बीज प्रक्रिया करणे का आवश्यक आहे?

लष्करी अळीपासून सुरुवातीपासूनच संरक्षण मिळवण्यासाठी पेरणीपूर्वी बीज प्रक्रिया करणे हा सर्वात महत्त्वाचा टप्पा मानला जातो. मक्यावरील लष्करी अळी आणि बीज प्रक्रिया व्यवस्थापन प्रभावी करण्यासाठी मका बियाण्यास सायंट्रेनिलिप्रोल 19.8% + थायोमेथोक्झाम 19.8% एफएस हे औषध 2.38 मिली प्रति किलो बियाणे या प्रमाणात वापरून बीज प्रक्रिया करण्याची शिफारस करण्यात आली आहे. यामुळे सुरुवातीच्या अवस्थेत किडीचा प्रादुर्भाव कमी होण्यास मदत होते.

सांस्कृतिक पद्धतीने नियंत्रणासाठी महत्त्वाचे उपाय

रासायनिक उपायांबरोबरच सांस्कृतिक उपायांचाही अवलंब करणे आवश्यक आहे. मक्यावरील लष्करी अळी आणि बीज प्रक्रिया व्यवस्थापन यामध्ये लवकर पक्व होणाऱ्या वाणांची निवड करणे, मका आणि उडीद, मूग किंवा तूर यांसारखी आंतरपिके घेणे तसेच शेताभोवती सापळा पीक म्हणून हायब्रीड नेपियरच्या तीन ते चार ओळी लावणे यांचा समावेश होतो. नेपियरवर प्रादुर्भाव दिसल्यास त्यावर शिफारशीनुसार कीटकनाशकाची फवारणी करावी.

पक्षी थांबे आणि कामगंध सापळ्यांचा प्रभावी वापर

किडीच्या निरीक्षणासाठी आणि नियंत्रणासाठी पक्षी थांबे व कामगंध सापळे अत्यंत उपयुक्त ठरतात. मक्यावरील लष्करी अळी आणि बीज प्रक्रिया व्यवस्थापन अधिक प्रभावी करण्यासाठी सुरुवातीच्या 30 दिवसांपर्यंत एकरी 20 पक्षी थांबे उभारावेत. तसेच प्रति हेक्टरी 5 कामगंध सापळे सर्वेक्षणासाठी लावावेत. जर एका सापळ्यात तीन किंवा त्यापेक्षा जास्त पतंग आढळले तर मोठ्या प्रमाणावर पतंग नष्ट करण्यासाठी प्रति हेक्टरी 20 कामगंध सापळे वापरण्याची शिफारस करण्यात आली आहे. हे सापळे पिकाच्या उंचीपेक्षा सुमारे दीड फूट उंचीवर लावावेत.

जैविक नियंत्रणालाही द्यावे प्राधान्य

रासायनिक फवारणीवर अवलंबून न राहता जैविक उपायांचा वापर करणे अधिक सुरक्षित मानले जाते. मक्यावरील लष्करी अळी आणि बीज प्रक्रिया व्यवस्थापन यामध्ये ट्रायकोग्रामा प्रेटिओसम या परोपजीवी कीटकांची दर आठवड्याला एकरी 50 हजार अंडी शेतात सोडण्याची शिफारस आहे. त्यानंतर तीन ते चार दिवस कोणतीही रासायनिक फवारणी करू नये. तसेच बॅसिलस थुरिजीअसीस व कुर्सटाकी 20 ग्रॅम प्रति 10 लिटर पाणी किंवा 4000 ग्रॅम प्रति एकर या प्रमाणात जैविक फवारणी करावी.

प्रादुर्भाव ओळखून तातडीने उपाययोजना करा

उगवणीनंतर साधारण 10 ते 15 दिवसांनी लष्करी अळीचा प्रादुर्भाव सुरू होतो. सुरुवातीला अळी पानातील हरित लवक खाते, त्यामुळे पानांवर पांढरे लांबट पट्टे, ठिपके किंवा रेषा दिसतात. अशा वेळी मक्यावरील लष्करी अळी आणि बीज प्रक्रिया व्यवस्थापन योग्य प्रकारे राबवण्यासाठी पानांवरील अंडी किंवा अळ्यांचा समूह असलेली पाने काढून नष्ट करावीत. तसेच प्रादुर्भावग्रस्त पोंग्यात कोरडी वाळू टाकण्याचाही सल्ला देण्यात आला आहे.

निंबोळी अर्क आणि अझाडिरेक्टिनचा वापर

अंड्यांची उबवण क्षमता कमी करण्यासाठी आणि सूक्ष्म अळ्यांवर नियंत्रण मिळवण्यासाठी मक्यावरील लष्करी अळी आणि बीज प्रक्रिया व्यवस्थापन अंतर्गत 5 टक्के प्रादुर्भाव झाल्यास 5 टक्के निंबोळी अर्क किंवा अझाडिरेक्टिन 1500 पीपीएम 50 मिली प्रति 10 लिटर पाण्यात मिसळून फवारणी करण्याची शिफारस आहे. हा उपाय सुरुवातीच्या अवस्थेत प्रभावी ठरतो.

प्रादुर्भावाच्या टक्केवारीनुसार फवारणीचे नियोजन

तज्ज्ञांनी प्रादुर्भावाच्या प्रमाणानुसार फवारणी करण्याचा सल्ला दिला आहे. मक्यावरील लष्करी अळी आणि बीज प्रक्रिया व्यवस्थापन करताना रोप ते सुरुवातीच्या पोंगे अवस्थेत 5 टक्के झाडांवर प्रादुर्भाव दिसल्यास फवारणी करावी. मध्यम पोंगे अवस्थेत 10 टक्के आणि उशिरा पोंगे अवस्थेत 20 टक्के पोंग्यात प्रादुर्भाव आढळल्यास फवारणी आवश्यक आहे. गोंडा ते रेशीम अवस्थेत साधारणतः फवारणीची गरज नसली तरी 10 टक्के कणसांमध्ये प्रादुर्भाव आढळल्यास उपाययोजना करावी.

बीज प्रक्रिया न केलेल्या शेतकऱ्यांसाठी शिफारस

ज्या शेतकऱ्यांनी बीज प्रक्रिया केलेली नाही त्यांनी मक्यावरील लष्करी अळी आणि बीज प्रक्रिया व्यवस्थापन अंतर्गत उगवणीनंतर 12 ते 15 दिवसांनी शिफारशीनुसार कीटकनाशकांची फवारणी करावी. यामध्ये क्लोरन्ट्रनिलीप्रोल 9.3% + लॅबडासायहेलोथ्रीन 4.6% ZC, क्लोरन्ट्रनिलीप्रोल 18.5% SC, इमामेक्टिन बेन्झोएट 5% SG, इमामेक्टिन बेन्झोएट + ल्युफेनुरॉन, थायोडिकर्ब 75% WP किंवा नोव्हाल्युरॉन + इमामेक्टिन बेन्झोएट SC यापैकी शिफारशीनुसार औषधांचा वापर करावा. मात्र चाऱ्यासाठी घेतलेल्या मका पिकावर रासायनिक फवारणी न करता जैविक कीटकनाशकांचाच वापर करावा. पॉवर स्प्रे वापरत असल्यास कीटकनाशकांची मात्रा तिप्पट करण्याचा सल्ला देण्यात आला आहे.

—

FAQ (10 प्रश्न)

1. फॉल आर्मीवर्म म्हणजे काय?
मका पिकाचे मोठ्या प्रमाणात नुकसान करणारी लष्करी अळी.

2. बीज प्रक्रिया का करावी?
सुरुवातीपासून किडीचा प्रादुर्भाव कमी करण्यासाठी.

3. बीज प्रक्रिया कोणत्या औषधाने करावी?
सायंट्रेनिलिप्रोल 19.8% + थायोमेथोक्झाम 19.8% एफएस.

4. पक्षी थांबे किती लावावेत?
एकरी 20 थांबे, सुरुवातीच्या 30 दिवसांसाठी.

5. कामगंध सापळे किती लावावेत?
सर्वेक्षणासाठी 5 आणि नियंत्रणासाठी 20 प्रति हेक्टरी.

6. जैविक नियंत्रणासाठी कोणता पर्याय आहे?
ट्रायकोग्रामा प्रेटिओसम आणि बॅसिलस थुरिजीअसीस.

7. निंबोळी अर्क कधी वापरावा?
5% प्रादुर्भाव दिसल्यास.

8. प्रादुर्भावाची सुरुवात कधी होते?
उगवणीनंतर 10 ते 15 दिवसांनी.

9. चाऱ्यासाठी घेतलेल्या मका पिकावर रासायनिक फवारणी करावी का?
नाही. जैविक कीटकनाशकांचा वापर करावा.

10. पॉवर स्प्रे वापरताना काय लक्षात ठेवावे?
कीटकनाशकांची मात्रा शिफारशीनुसार तिप्पट करावी.

माहितीचा अधिकृत स्रोत: Director information Nagpur