मोसंबी, संत्रा आणि इतर लिंबूवर्गीय पिकांमध्ये कोळी किडीचा प्रादुर्भाव झाल्यास पाने आणि फळांचे मोठे नुकसान होऊ शकते. कोळी किडीमुळे पानांमधील रस शोषला जात असल्याने पानांवर पांढुरके चट्टे दिसू लागतात. प्रादुर्भाव अधिक असल्यास झाडाच्या वाढीवर तसेच फळांच्या गुणवत्तेवर परिणाम होतो. वसंतराव नाईक मराठवाडा कृषी विद्यापीठ, परभणीच्या कीटकशास्त्र विभागाच्या HORTSAP मार्गदर्शनानुसार कोळी किडीच्या व्यवस्थापनासाठी काही महत्त्वाच्या उपाययोजना सुचविण्यात आल्या आहेत.
कोळी किडीची प्रादुर्भावाची लक्षणे कशी ओळखाल?
कोळी किडीने पानांच्या तसेच फळांच्या पृष्ठभागातून रस शोषल्यामुळे सुरुवातीला पानांवर पांढुरके चट्टे दिसून येतात. प्रादुर्भाव जास्त असल्यास चट्ट्यांचा भाग वाढत जातो आणि फळांवरही नुकसानाची लक्षणे दिसू शकतात.
तपासणी करताना लहान आकाराचे लालसर किंवा जांभळट रंगाचे कोळी आढळून येऊ शकतात. शेतकरी त्यांना अनेकदा ‘लाल्या’ म्हणून ओळखतात. मोठ्या प्रमाणात प्रादुर्भाव झाल्यास अनियमित आकाराची फळे तयार होण्याची शक्यता वाढते. त्यामुळे फळांची प्रत खालावू शकते.
फळधारणेच्या काळात विशेष लक्ष द्या
लिंबूवर्गीय पिकांच्या फळधारणेच्या काळात कोळी किडीचा प्रादुर्भाव वाढण्याची शक्यता असल्याने बागेची नियमित पाहणी करणे महत्त्वाचे आहे. फळांवर किंवा पानांवर सुरुवातीची लक्षणे दिसताच वेळेत उपाययोजना केल्यास प्रादुर्भाव वाढण्यापासून रोखण्यास मदत होऊ शकते.
विशेषतः मोसंबी, संत्रा आणि इतर लिंबूवर्गीय फळबागांमध्ये नियमित निरीक्षण करून पानांची आणि फळांची स्थिती तपासावी.
पाण्याचा ताण पडू देऊ नका
कोळी किडीच्या व्यवस्थापनामध्ये बागेतील पाणी व्यवस्थापनालाही महत्त्व आहे. झाडांना पाण्याचा ताण पडू देऊ नये. योग्य पाणी व्यवस्थापनामुळे झाडांची जोमदार वाढ राखण्यास मदत होते.
बागेत पाण्याची उपलब्धता, जमिनीची स्थिती आणि पिकाची गरज लक्षात घेऊन योग्य नियोजन करणे आवश्यक आहे.
निंबोळी अर्क किंवा अझाडिरॅक्टिनचा वापर
कोळी किडीचा प्रादुर्भाव सुरुवातीच्या अवस्थेत असल्यास निंबोळी अर्क 4 टक्के किंवा अझाडिरॅक्टिन 10,000 पीपीएम याचा वापर करण्याचे मार्गदर्शन करण्यात आले आहे. दिलेल्या मार्गदर्शनानुसार अझाडिरॅक्टिनची फवारणी 3 ते 5 मिली प्रति लिटर पाणी या प्रमाणात करता येते.
फवारणी करताना पानांच्या खालच्या बाजूसह संपूर्ण झाडावर द्रावण व्यवस्थित पोहोचेल याची काळजी घेणे महत्त्वाचे आहे.
रासायनिक नियंत्रणासाठी दोन पर्याय
कोळी किडीचा प्रादुर्भाव अधिक असल्यास रासायनिक नियंत्रणासाठी मार्गदर्शनात डायफेन्थ्युरॉन (50 WP) 2 ग्रॅम प्रति लिटर पाणी किंवा सल्फर 80 WDG 3 ग्रॅम प्रति लिटर पाणी या पर्यायांचा उल्लेख करण्यात आला आहे.
आवश्यकता भासल्यास दुसरी फवारणी 15 दिवसांच्या अंतराने करण्याचे मार्गदर्शन दिले आहे. मात्र कोणतेही कीटकनाशक किंवा बुरशीनाशक वापरण्यापूर्वी उत्पादनाच्या लेबलवरील पिकासाठीची नोंद, डोस, प्रतीक्षा कालावधी आणि सुरक्षा सूचना तपासणे आवश्यक आहे.
बागेचे नियमित निरीक्षण सर्वात महत्त्वाचे
कोळी किडीचा प्रादुर्भाव सुरुवातीला ओळखणे हे प्रभावी व्यवस्थापनासाठी महत्त्वाचे आहे. त्यामुळे शेतकऱ्यांनी बागेची वेळोवेळी पाहणी करावी. पानांवर पांढुरके चट्टे, रंगातील बदल किंवा इतर असामान्य लक्षणे दिसल्यास त्याकडे दुर्लक्ष करू नये.
योग्य वेळी निरीक्षण करून आवश्यक उपाययोजना केल्यास कोळी किडीचा प्रादुर्भाव नियंत्रित ठेवण्यास आणि फळबागेचे नुकसान कमी करण्यास मदत होऊ शकते.
स्वच्छ बाग आणि संतुलित व्यवस्थापनावर भर
फळबागेतील स्वच्छता, संतुलित अन्नद्रव्य व्यवस्थापन आणि योग्य पाणी व्यवस्थापन याकडे शेतकऱ्यांनी लक्ष द्यावे. अनावश्यक किंवा अतिफवारणी टाळून गरजेनुसारच कीड व्यवस्थापन करणे महत्त्वाचे आहे.
कोळी किडीचा प्रादुर्भाव दिसताच योग्य निदान करून कृषी विभागाच्या मार्गदर्शनानुसार उपाययोजना केल्यास उत्पादनाची गुणवत्ता टिकवून ठेवण्यास मदत होऊ शकते.
शेतकऱ्यांनी काय लक्षात ठेवावे?
मोसंबी, संत्रा आणि इतर लिंबूवर्गीय फळबागांमध्ये कोळी किडीची लक्षणे दिसताच तातडीने बागेची पाहणी करावी. पाण्याचा ताण पडू देऊ नये आणि सुरुवातीच्या प्रादुर्भावासाठी निंबोळी अर्क किंवा अझाडिरॅक्टिनचा पर्याय विचारात घ्यावा. प्रादुर्भाव जास्त असल्यास कृषी तज्ज्ञांच्या सल्ल्याने योग्य रासायनिक नियंत्रण करावे.
फवारणी करताना शिफारस केलेल्या प्रमाणाचे काटेकोर पालन, संरक्षक साधनांचा वापर आणि कीटकनाशकाच्या लेबलवरील सूचनांचे पालन करणे अत्यंत आवश्यक आहे.
HORTSAP अंतर्गत शेतकऱ्यांसाठी महत्त्वाचे मार्गदर्शन
फळोत्पादन पिकावरील कीड-रोग सर्वेक्षण व सल्ला व्यवस्थापन प्रकल्प अर्थात HORTSAP अंतर्गत कोळी किडीच्या व्यवस्थापनाबाबत हे मार्गदर्शन देण्यात आले आहे. लिंबूवर्गीय फळबागांमध्ये नियमित निरीक्षण, योग्य पाणी व्यवस्थापन आणि प्रादुर्भावाच्या तीव्रतेनुसार योग्य उपाययोजना यामुळे कोळी किडीचे नुकसान कमी करण्यास मदत होऊ शकते.
मुख्य विश्लेषक (सरकारी योजना व कृषी क्षेत्र)