महाराष्ट्र शासन मदत व पुनर्वसन विभागाने सन २०२६ च्या खरीप हंगामातील Trigger-1 (प्रथम कळ) लागू झालेल्या २६५ तालुक्यांमध्ये दुष्काळ जाहीर करून विविध उपाययोजना व सवलती लागू करण्याबाबत शासन निर्णय जारी केला आहे. दिनांक २५ सप्टेंबर २०२६ रोजीच्या शासन निर्णय क्रमांक समिती-२०२६/प्र.क्र.८२/मदत-२ अन्वये ही घोषणा करण्यात आली. राज्यातील जून ते आजपर्यंतच्या पर्जन्याच्या तूट व इतर घटकांनी प्रभावित झालेल्या तालुक्यांमध्ये दुष्काळी परिस्थिती असल्याचे आयुक्तांनी अहवालातून दिसून आले.
शासन निर्णयाची पार्श्वभूमी
खरीप हंगाम २०२६ दुष्काळग्रस्त तालुके घोषित करण्यामागे दुष्काळ व्यवस्थापन संहिता २०१६ नुसार राज्यातील दुष्काळी परिस्थितीचे मूल्यांकन करण्याबाबतच्या शासन निर्णयांचा आधार आहे. कृषी आयुक्तांच्या २४ सप्टेंबर २०२६ च्या अहवालानुसार २६५ तालुक्यांमध्ये Trigger-1 लागू असल्याचे दिसून आले. त्यानुसार राज्य शासनाने विशेष बाब म्हणून खालील उपाययोजना व सवलती लागू करण्याचा निर्णय घेतला आहे.
लागू करण्यात आलेल्या प्रमुख सवलती
खरीप हंगाम २०२६ दुष्काळग्रस्त तालुके मध्ये जमीन महसूलात सूट, पीक कर्जाचे पुनर्गठन, शेतीशी निगडीत कर्जाच्या वसुलीस स्थगिती, कृषी पंपाच्या चालू विजबिलात सूट (७.५ हॉर्सपॉवर पर्यंत क्षमतेच्या विजपंपाचे वीज बिल अगोदरच माफ करण्यात आले असल्यास सदर सूट लागू), शालेय/महाविद्यालयीन विद्यार्थ्यांच्या परिक्षा शुल्कात माफी, रोहयो अंतर्गत कामाच्या निकषात शिथिलता आणि जास्तीत जास्त कामे सुरू करणे यांचा समावेश आहे.
पाणीपुरवठा आणि चारा व्यवस्था
खरीप हंगाम २०२६ दुष्काळग्रस्त तालुके साठी आवश्यक तेथे पिण्याचे पाणी पुरविण्यासाठी टँकर्सचा वापर, टंचाई जाहीर केलेल्या गावात शेतकऱ्यांच्या शेतीच्या पंपाची वीज जोडणी खंडित न करणे, शेतीवर आश्रित शेतकरी/मजूर इत्यादींना अन्न धान्याची टंचाई होणार नाही याबाबत व्यवस्था उभी करणे, जनावरांना आवश्यक चारा उपलब्ध होईल याची व्यवस्था करणे आणि जलसंधारण कामे सुरू करणे या उपाययोजना लागू करण्यात आल्या आहेत.
ठाणे व कोकण विभागातील तालुके
खरीप हंगाम २०२६ दुष्काळग्रस्त तालुके यादीत ठाणे विभागात ठाणे व पालघर जिल्ह्यात कोणतेही तालुके समाविष्ट नाहीत. रायगड जिल्ह्यात श्रीवर्धन एक, रत्नागिरी जिल्ह्यात रत्नागिरी, संगमेश्वर, राजापूर तीन तर सिंधुदुर्ग जिल्ह्यात सावंतवाडी, दोडामार्ग, कणकवली, कुडाळ, वैभववाडी, मालवण, देवगड, वेंगुर्ला असे आठ तालुके Trigger-1 अंतर्गत आहेत.
नाशिक विभागातील प्रभावित तालुके
खरीप हंगाम २०२६ दुष्काळग्रस्त तालुके यादीत नाशिक जिल्ह्यात मालेगाव, बागलाण, कळवण, नांदगाव, सुरगाणा, इगतपुरी, पेठ, सिन्नर, येवला, देवळा असे दहा तालुके आहेत. धुळे जिल्ह्यात धुळे, साक्री, सिंदखेडा, शिरपूर चार, जळगाव जिल्ह्यात एरंडोल, पारोळा, धरणगाव, चोपडा, पाचोरा, जामनेर, जळगाव, भडगाव, अमळनेर, रावेर, चाळीसगाव, भुसावळ, बोदवड, मुक्ताईनगर, यावल असे पंधरा तालुके समाविष्ट आहेत.
नंदुरबार व अहिल्यानगर तालुके
खरीप हंगाम २०२६ दुष्काळग्रस्त तालुके मध्ये नंदुरबार जिल्ह्यात अक्कलकुवा, शहादा, नंदुरबार, नवापूर, तळोदा, अक्राणी असे सहा तालुके आहेत. अहिल्यानगर जिल्ह्यात नगर, पारनेर, श्रीगोंदा, कर्जत, जामखेड, शेवगाव, पाथर्डी, नेवासा, राहुरी, संगमनेर, अकोले, कोपरगाव, श्रीरामपूर, रहाता असे चौदा तालुके Trigger-1 अंतर्गत जाहीर करण्यात आले आहेत.
पुणे विभागातील तालुके
खरीप हंगाम २०२६ दुष्काळग्रस्त तालुके यादीत पुणे जिल्ह्यात भोर, वेल्हा, खेड, शिरूर, बारामती, इंदापूर, दौंड, पुरंदर असे आठ तालुके आहेत. सोलापूर जिल्ह्यात उत्तर सोलापूर, दक्षिण सोलापूर, बार्शी, अक्कलकोट, मोहोळ, माढा, करमाळा, पंढरपूर, सांगोला, माळशिरस, मंगळवेढा असे अकरा, सांगली जिल्ह्यात मिरज, आटपाडी, जत, कवठेमहाकाळ चार तर सातारा जिल्ह्यात सातारा, खटाव, माण, फलटण, खंडाळा, महाबळेश्वर असे सहा तालुके समाविष्ट आहेत.
कोल्हापूर व छत्रपती संभाजीनगर विभाग
खरीप हंगाम २०२६ दुष्काळग्रस्त तालुके मध्ये कोल्हापूर जिल्ह्यात पन्हाळा, राधानगरी, गगनबावडा, भुदरगड, आजरा, चंद्रगड असे सहा तालुके आहेत. छत्रपती संभाजीनगर जिल्ह्यात कन्नड, सोयगाव, पैठण, वैजापूर, गंगापूर, खुलताबाद, सिल्लोड, फुलंब्री, भोकरदन असे नऊ तालुके Trigger-1 अंतर्गत आहेत.
जालना, बीड, लातूर व इतर जिल्हे
खरीप हंगाम २०२६ दुष्काळग्रस्त तालुके यादीत जालना जिल्ह्यात बदनापूर, घनसावंगी, अंबड, जालना, परतूर, मंठा, जाफ्राबाद आठ, बीड जिल्ह्यात बीड, गेवराई, माजलगांव, केज, आंबेजोगाई, परळी, आष्टी, पाटोदा, शिरूर कासार, धारूर, वडवणी अकरा, लातूर जिल्ह्यात लातूर, औसा, अहमदपूर, निलंगा, उदगीर, चाकूर, रेणापूर, शिरूर अनंतपाळ, देवणी, जळकोट दहा तालुके समाविष्ट आहेत.
धाराशिव, नांदेड, परभणी व हिंगोली
खरीप हंगाम २०२६ दुष्काळग्रस्त तालुके मध्ये धाराशिव जिल्ह्यात धाराशिव, कळंब, भूम, वाशी, तुळजापूर, लोहारा, परांडा, उमरगा आठ, नांदेड जिल्ह्यात नांदेड, बिलोली, कंधार, लोहा, हदगाव, भोकर, देगलूर, किनवट, हिमायतनगर, माहूर, धर्माबाद, उमरी, अर्धापूर, नायगाव चौदा, परभणी जिल्ह्यात पूर्णा, पालम, परभणी, सोनपेठ, जिंतूर, गंगाखेड, सेलू, मानवत, पाथरी नऊ तर हिंगोली जिल्ह्यात हिंगोली, औंढा नागनाथ, कळमनुरी, सेनगाव, वसमत पाच तालुके आहेत.
अमरावती व नागपूर विभागातील तालुके
खरीप हंगाम २०२६ दुष्काळग्रस्त तालुके यादीत बुलढाणा जिल्ह्यात जळगाव जामोद, संघ्रामपूर, चिखली, देऊळगावराजा, मेहकर, बुलढाणा, शिंदेखेडराजा, लोणार, खामगाव, शेगाव, मलकापूर, मोताळा, नांदुरा, अमरावती जिल्ह्यात अमरावती, भातकुली, चांदूर रेल्वे, नांदगाव खंडेश्वर, धामणगाव रेल्वे, अचलपूर, अंजनगाव सुर्जी, तिवसा, धारणी, चिखलदरा, वरुड, मोर्शी, चांदूरबाजार, दर्यापूर चौदा, अकोला जिल्ह्यात अकोट, अकोला, पातूर, तेल्हारा, मुर्तिजापूर, बाळापूर, बार्शीटाकळी सात तालुके समाविष्ट आहेत.
वाशिम, यवतमाळ, वर्धा व इतर
खरीप हंगाम २०२६ दुष्काळग्रस्त तालुके मध्ये वाशिम जिल्ह्यात वाशिम, रिसोड, मालेगाव, मंगळूरपीर, कारंजा, मानोरा सहा, यवतमाळ जिल्ह्यात यवतमाळ, बाभुळगाव, कळंब, दारव्हा, दिग्रस, आर्णी, नेर, पुसद, उमरखेड, महागाव, वणी, मारेगाव, झरी जामणी, केळापूर, घाटंजी, राळेगाव सोळा, वर्धा जिल्ह्यात वर्धा, सेलू, देवळी, आर्वी, समुद्रपूर, हिंगणघाट, आष्टी सात, नागपूर जिल्ह्यात नागपूर, कामठी, सावनेर, पारशिवनी, मौदा, भिवापूर, कळमेश्वर, काटोल, रामटेक, हिंगणा, उमरेड, कुही, नरखेड, नागपूर शहर चौदा तालुके आहेत.
भंडारा, गोंदिया, चंद्रपूर व गडचिरोली
खरीप हंगाम २०२६ दुष्काळग्रस्त तालुके यादीत भंडारा जिल्ह्यात भंडारा, पवनी, लाखनी तीन, गोंदिया जिल्ह्यात तिरोडा एक, चंद्रपूर जिल्ह्यात चंद्रपूर, भद्रावती, गोंडपिंपरी, राजुरा, कोरपना, मूल, वरोरा, सावली, चिमूर, नागभिड, सिंदेवाही, पोंभूर्णा बारा तर गडचिरोली जिल्ह्यात गडचिरोली, चामोर्शी दोन तालुके Trigger-1 अंतर्गत जाहीर करण्यात आले आहेत. एकूण २६५ तालुके प्रभावित आहेत.
अंमलबजावणी आणि अहवाल
खरीप हंगाम २०२६ दुष्काळग्रस्त तालुके मध्ये जिल्हाधिकारी यांनी तात्काळ उपाययोजना सुरू कराव्यात. सर्वेक्षण केलेल्या क्षेत्रातील पिकांची स्थिती दर्शवणारे छायाचित्र व जीपीएस कोऑर्डिनेट संकलित करून पिक परिस्थितीचा अहवाल आयुक्तांमार्फत शासनास सादर करावा. सर्व उपाययोजनांची अंमलबजावणी प्रभावीपणे व्हावी यासाठी संबंधित यंत्रणांनी समन्वय साधावा.
शेतकऱ्यांसाठी महत्त्व
खरीप हंगाम २०२६ दुष्काळग्रस्त तालुके जाहीर झाल्याने प्रभावित शेतकऱ्यांना महसूल सूट, कर्ज पुनर्गठन, वीज बिल सूट आणि इतर सवलतींचा लाभ मिळेल. टंचाईग्रस्त गावांमध्ये पाणीपुरवठा आणि चारा व्यवस्था सुनिश्चित करण्यात येईल. शेतकऱ्यांनी संबंधित तहसील कार्यालय किंवा कृषी विभागाशी संपर्क साधून सवलतींचा लाभ घ्यावा.
निष्कर्ष आणि आवाहन
खरीप हंगाम २०२६ दुष्काळग्रस्त तालुके २६५ तालुक्यांमध्ये Trigger-1 लागू करण्यात आला आहे. शासनाने विविध सवलती व उपाययोजना जाहीर केल्या आहेत. प्रभावित शेतकरी आणि नागरिकांनी शासकीय यंत्रणांशी संपर्क साधून उपलब्ध सवलतींचा लाभ घ्यावा. जलसंधारण व दुष्काळ निवारण कामांना प्राधान्य देण्यात येईल.
**FAQ – १० सविस्तर प्रश्नोत्तरे**
**१. किती तालुके Trigger-1 अंतर्गत आहेत?**
२६५ तालुके.
**२. शासन निर्णय कधीचा?**
२५ सप्टेंबर २०२६.
**३. कोणत्या सवलती आहेत?**
जमीन महसूल सूट, पीक कर्ज पुनर्गठन, वीज बिल सूट, परीक्षा शुल्क माफी इ.
**४. सिंधुदुर्गात किती तालुके?**
८ तालुके.
**५. यवतमाळात किती?**
१६ तालुके.
**६. अहिल्यानगरात किती?**
१४ तालुके.
**७. पाणीपुरवठा कसा?**
टँकर्सद्वारे पिण्याचे पाणी पुरविणे.
**८. वीज जोडणी खंडित होईल का?**
टंचाई जाहीर गावात शेती पंप जोडणी खंडित केली जाणार नाही.
**९. अहवाल कोण सादर करेल?**
जिल्हाधिकारी व आयुक्तांमार्फत.
**१०. अधिक माहिती कुठे?**
जिल्हाधिकारी कार्यालय किंवा महाराष्ट्र शासन संकेतस्थळ.
माहितीचा अधिकृत स्रोत: CMO Maharashtra
मुख्य विश्लेषक (सरकारी योजना व कृषी क्षेत्र)