महाराष्ट्र शासनाच्या सामाजिक न्याय व विशेष सहाय्य विभागाकडून समाज कल्याण क्षेत्रात उल्लेखनीय योगदान देणाऱ्या स्वयंसेवी संस्था आणि व्यक्तींना दरवर्षी विविध पुरस्कार देऊन गौरविण्यात येते. या पुरस्कारांमध्ये डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर समाज भूषण पुरस्कार, साहित्यरत्न लोकशाहीर अण्णा भाऊ साठे पुरस्कार, पद्मश्री कर्मवीर दादासाहेब गायकवाड पुरस्कार, संत रविदास पुरस्कार, लोककवी वामनदादा कर्डक पुरस्कार, शाहु, फुले, आंबेडकर पारितोषिक आणि डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर सामाजिक न्याय प्राविण्य पुरस्कार यांचा समावेश आहे. सन २०२४-२०२५ आणि २०२५-२०२६ या आर्थिक वर्षांसाठी हे पुरस्कार देण्यात येणार आहेत. या संदर्भात, समाज कल्याण विभागाच्या विविध पुरस्कारांसाठी अर्ज सादर करण्याचे आवाहन सहायक आयुक्त समाज कल्याण मुंबई उपनगर यांनी केले आहे. हे पुरस्कार सामाजिक न्याय, साहित्य आणि वंचित वर्गाच्या उत्थानासाठी कार्य करणाऱ्यांना प्रोत्साहन देतात, ज्यामुळे समाजात सकारात्मक बदल घडवण्यास मदत होते.
पुरस्कारांच्या उद्देश
या पुरस्कारांचा मुख्य उद्देश समाजातील दुर्बल घटकांसाठी कार्य करणाऱ्या व्यक्ती आणि संस्थांना प्रोत्साहित करणे हा आहे. उदाहरणार्थ, डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर समाज भूषण पुरस्कार अनुसूचित जाती आणि ज्येष्ठ नागरिकांच्या क्षेत्रातील योगदानासाठी दिला जातो. विभागाच्या वतीने हे पुरस्कार सामाजिक न्यायाच्या मूल्यांना मजबूत करण्यासाठी आहेत. या वर्षी, २०२४-२०२५ आणि २०२५-२०२६ साठी अर्ज मागविण्यात आले आहेत. समाज कल्याण विभागाच्या विविध पुरस्कारांसाठी अर्ज सादर करण्याचे आवाहन करताना, सहायक आयुक्तांनी इच्छुकांना आवश्यक कागदपत्रांसह अर्ज दाखल करण्यास सांगितले आहे. हे पुरस्कार केवळ सन्मानच नव्हे तर समाजसेवेच्या क्षेत्रात नवीन ऊर्जा भरतात.
डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर समाज भूषण पुरस्कार
डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर समाज भूषण पुरस्कार हा सामाजिक न्याय आणि वंचित वर्गाच्या उत्थानासाठी उत्कृष्ट कार्य करणाऱ्या व्यक्तींना दिला जातो. या पुरस्कारासाठी अर्जदाराने किमान १० वर्षांचा अनुभव दाखवावा लागतो आणि त्यांच्या कार्याचा समाजावर झालेला प्रभाव स्पष्ट करावा. विभागाच्या संकेतस्थळावर उपलब्ध जाहिरातीनुसार, हा पुरस्कार पदक आणि प्रमाणपत्रासह प्रदान केला जातो. सन २०२४-२०२५ आणि २०२५-२०२६ साठी या पुरस्कारासाठी अर्ज मागविण्यात येत आहेत. समाज कल्याण विभागाच्या विविध पुरस्कारांसाठी अर्ज सादर करण्याचे आवाहन मुंबई उपनगरातील सहायक आयुक्तांनी केले असून, इच्छुकांनी १५ मार्च, २०२६ पर्यंत अर्ज दाखल करावेत. हे पुरस्कार सामाजिक समानतेच्या दिशेने एक पाऊल आहे.
साहित्यरत्न लोकशाहीर अण्णा भाऊ साठे पुरस्कार
साहित्यरत्न लोकशाहीर अण्णा भाऊ साठे पुरस्कार साहित्य आणि सांस्कृतिक क्षेत्रात उत्कृष्ट योगदान देणाऱ्या साहित्यिकांना दिला जातो. या पुरस्कारासाठी अर्जदाराने प्रकाशित साहित्य किंवा सांस्कृतिक मोहिमांचा पुरावा सादर करावा. विभागाच्या वतीने हा पुरस्कार समाज कल्याण आणि सांस्कृतिक वारशाच्या संवर्धनासाठी आहे. या वर्षीच्या जाहिरातीप्रमाणे, पुरस्कारासाठी पात्रता निकषांमध्ये महाराष्ट्र रहिवासी असणे आणि वय किमान ३५ वर्षे असणे आवश्यक आहे. समाज कल्याण विभागाच्या विविध पुरस्कारांसाठी अर्ज सादर करण्याचे आवाहन करताना, सहायक आयुक्तांनी नोंदणीकृत स्वयंसेवी संस्था आणि व्यक्तींना आवाहन केले आहे. हे पुरस्कार साहित्याच्या माध्यमातून सामाजिक जागृती वाढवतात.
पद्मश्री कर्मवीर दादासाहेब गायकवाड पुरस्कार
पद्मश्री कर्मवीर दादासाहेब गायकवाड पुरस्कार हा समाजसेवा आणि शिक्षण क्षेत्रातील उल्लेखनीय कार्यासाठी प्रदान केला जातो. अर्जदाराने त्यांच्या कार्याचा विवरण आणि शिफारस पत्रे सादर करावीत. विभागाच्या संकेतस्थळावर उपलब्ध माहितीनुसार, हा पुरस्कार वंचित वर्गाच्या शिक्षण आणि सशक्तीकरणासाठी आहे. सन २०२४-२०२५ आणि २०२५-२०२६ साठी अर्ज प्रक्रिया सुरू आहे. समाज कल्याण विभागाच्या विविध पुरस्कारांसाठी अर्ज सादर करण्याचे आवाहन मुंबई उपनगरातील अधिकाऱ्यांनी केले असून, विहीत नमुन्यातील अर्ज संबंधित सहायक आयुक्तांकडे दाखल करावेत. हे पुरस्कार कर्मवीरांच्या वारशाला सन्मान देतात.
संत रविदास पुरस्कार
संत रविदास पुरस्कार हा भक्ती आणि सामाजिक सुधारणांच्या क्षेत्रात कार्य करणाऱ्यांना दिला जातो. या पुरस्कारासाठी अर्जदाराने समाजातील दुर्बल घटकांसाठी केलेल्या मोहिमांचा उल्लेख करावा. विभागाच्या जाहिरातीप्रमाणे, पुरस्कार पात्रतेत गुन्हेगारी पार्श्वभूमी नसणे आवश्यक आहे. या आर्थिक वर्षांसाठी अर्ज मागविण्यात येत आहेत. समाज कल्याण विभागाच्या विविध पुरस्कारांसाठी अर्ज सादर करण्याचे आवाहन करताना, सहायक आयुक्तांनी इच्छुकांना कागदपत्रांसह अर्ज दाखल करण्यास सांगितले आहे. हे पुरस्कार संतांच्या विचारांना प्रोत्साहन देतात.
लोककवी वामनदादा कर्डक पुरस्कार
लोककवी वामनदादा कर्डक पुरस्कार कविता आणि लोकसाहित्य क्षेत्रातील योगदानासाठी दिला जातो. अर्ज प्रक्रियेत बायोडाटा आणि कार्याचा प्रभाव दाखवावा लागतो. विभागाच्या वतीने हा पुरस्कार सांस्कृतिक वारसा जपण्यासाठी आहे. सन २०२४-२०२५ आणि २०२५-२०२६ साठी जाहिरात उपलब्ध आहे. समाज कल्याण विभागाच्या विविध पुरस्कारांसाठी अर्ज सादर करण्याचे आवाहन मुंबई उपनगरातील सहायक आयुक्तांनी केले असून, १५ मार्च, २०२६ ही शेवटची तारीख आहे. हे पुरस्कार लोककवींच्या स्मृतीला वाहिले जातात.
शाहु, फुले, आंबेडकर पारितोषिक
शाहु, फुले, आंबेडकर पारितोषिक हे सामाजिक सुधारणा आणि शिक्षणाच्या क्षेत्रात उल्लेखनीय कार्य करणाऱ्यांना दिले जाते. या पारितोषिकासाठी अर्जदाराने नवकल्पनांचा पुरावा सादर करावा. विभागाच्या संकेतस्थळावर जाहिरातीनुसार, हे पारितोषिक समाजातील समानतेच्या दिशेने आहे. या वर्षांसाठी अर्ज मागविण्यात येत आहेत. समाज कल्याण विभागाच्या विविध पुरस्कारांसाठी अर्ज सादर करण्याचे आवाहन करताना, अधिकाऱ्यांनी स्वयंसेवी संस्थांना प्रोत्साहित केले आहे. हे पारितोषिक महान नेत्यांच्या वारशाला सन्मान देतात.
डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर सामाजिक न्याय प्राविण्य पुरस्कार
डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर सामाजिक न्याय प्राविण्य पुरस्कार हा सामाजिक न्यायाच्या क्षेत्रातील प्राविण्यासाठी प्रदान केला जातो. अर्जदाराने किमान दोन शिफारस पत्रे जोडावीत. विभागाच्या जाहिरातीप्रमाणे, पुरस्कार पात्रतेत अनुभव आणि प्रभाव आवश्यक आहे. सन २०२४-२०२५ आणि २०२५-२०२६ साठी प्रक्रिया सुरू आहे. समाज कल्याण विभागाच्या विविध पुरस्कारांसाठी अर्ज सादर करण्याचे आवाहन सहायक आयुक्तांनी केले असून, इच्छुकांनी विहीत नमुन्यात अर्ज दाखल करावेत. हे पुरस्कार सामाजिक न्यायाची मूल्ये मजबूत करतात.
अर्ज प्रक्रिया आणि मुदत
अर्ज प्रक्रिया सुलभ असून, इच्छुक स्वयंसेवी संस्था आणि व्यक्तींनी विहीत नमुन्यातील अर्ज संबंधित सहायक आयुक्त समाज कल्याण यांचेकडे कागदपत्रांसह दाखल करावेत. आवश्यक कागदपत्रांमध्ये बायोडाटा, कार्य विवरण आणि ओळखपत्र यांचा समावेश आहे. विभागाच्या संकेतस्थळ https://sjsa.maharashtra.gov.in वर जाहिरात उपलब्ध आहे. १५ मार्च, २०२६ ही शेवटची मुदत आहे. समाज कल्याण विभागाच्या विविध पुरस्कारांसाठी अर्ज सादर करण्याचे आवाहन मुंबई उपनगरातील सहायक आयुक्तांनी केले आहे. ही प्रक्रिया पारदर्शक आणि सर्वांसाठी खुली आहे.
पुरस्कारांचा समाजावर प्रभाव
या पुरस्कारांचा समाजावर सकारात्मक प्रभाव पडतो, ज्यामुळे अधिक लोक समाजसेवेकडे वळतात. विभागाच्या वतीने हे पुरस्कार सामाजिक न्याय आणि सांस्कृतिक संवर्धनाला चालना देतात. सन २०२४-२०२५ आणि २०२५-२०२६ साठी अर्ज मागविण्यात येत असल्याने, यावर्षी अधिक अर्ज अपेक्षित आहेत. समाज कल्याण विभागाच्या विविध पुरस्कारांसाठी अर्ज सादर करण्याचे आवाहन करताना, सहायक आयुक्तांनी सर्व इच्छुकांना भाग घेण्यास प्रोत्साहित केले आहे. हे पुरस्कार समाजातील असमानता कमी करण्यास मदत करतात.
विभागाची भूमिका
सामाजिक न्याय व विशेष सहाय्य विभागाची भूमिका पुरस्कार देऊन समाज कल्याण क्षेत्राला मजबूत करण्याची आहे. या विभागांतर्गत विविध योजना आणि पुरस्कार चालवले जातात. जाहिरातीनुसार, पुरस्कारांसाठी अर्ज प्रक्रिया ऑनलाइन देखील उपलब्ध आहे. या आर्थिक वर्षांसाठी मुदत १५ मार्च, २०२६ आहे. समाज कल्याण विभागाच्या विविध पुरस्कारांसाठी अर्ज सादर करण्याचे आवाहन मुंबई उपनगरातील अधिकाऱ्यांनी केले असून, हे आवाहन सर्व स्तरांतील लोकांना आहे. विभागाची ही योजना सामाजिक बदल घडवते.