मराठवाडा कृषी विद्यापीठाच्या सोयाबीन संशोधन प्रकल्पाने शेतकऱ्यांसाठी एक क्रांतिकारी पाऊल उचलले असून, हेक्टरी 31 क्विंटलपर्यंत उत्पन्न देणाऱ्या नवीन सोयाबीन वाणाला मान्यता मिळाली आहे. या वाणाच्या विकसितीमुळे शेतकऱ्यांच्या उत्पन्नात मोठी भर पडण्याची शक्यता आहे, कारण हेक्टरी 31 क्विंटलपर्यंत उत्पन्न देणाऱ्या नवीन सोयाबीन वाणाला मान्यता मिळाल्याने आता अधिक विश्वासार्ह आणि उत्पादक पिकाची उपलब्धता होत आहे. या वाणाला भारत सरकारच्या वनस्पती वाण संरक्षण आणि शेतकरी हक्क नोंदणी प्राधिकरणाने अधिकृत मान्यता दिली असून, यामुळे विद्यापीठाच्या संशोधन प्रयत्नांना नवीन दिशा मिळाली आहे. नवी दिल्ली येथील या प्राधिकरणाने वाणाची नोंदणी विद्यापीठाच्या नावाने केली असल्याने, हा एक ऐतिहासिक क्षण ठरला आहे. शेतकरी हक्कांच्या संरक्षणासोबतच, या मान्यतेमुळे MAUS-725 वाणाच्या व्यावसायिक वापराला कायदेशीर आधार मिळाला आहे, ज्यामुळे शेतकऱ्यांना दर्जेदार बियाणे मिळवणे सोपे होईल. या वाणाच्या निर्मितीमागे अनेक वर्षांच्या कठोर परिश्रमाची कहाणी आहे, ज्याने मराठवाडा सारख्या कोरडवाहू भागातील शेतीला नवीन उभारी दिली आहे. या मान्यतेमुळे केवळ उत्पादन वाढणार नाही, तर शेतीतील टिकावू पद्धतींना प्रोत्साहन मिळेल, ज्यामुळे शेतकऱ्यांचे जीवनमान सुधारण्यास मदत होईल.
संशोधन नेतृत्वाची दूरदृष्टी आणि मार्गदर्शन
हेक्टरी 31 क्विंटलपर्यंत उत्पन्न देणाऱ्या नवीन सोयाबीन वाणाला मान्यता मिळवण्यात विद्यापीठाच्या नेतृत्वाचा मोलाचा वाटा आहे, कारण हेक्टरी 31 क्विंटलपर्यंत उत्पन्न देणाऱ्या नवीन सोयाबीन वाणाला मान्यता मिळाल्याने संशोधन क्षेत्रातील यशाची नवीन उदाहरणे निर्माण होत आहेत. माननीय कुलगुरू प्रा. (डॉ.) इन्द्र मणि यांच्या दूरदृष्टीपूर्ण नेतृत्वामुळे हे शक्य झाले असून, त्यांच्या सातत्यपूर्ण मार्गदर्शनाने संशोधकांना प्रेरणा मिळाली. त्याचबरोबर संशोधन संचालक डॉ. खिजर बेग यांचे शास्त्रीय सहकार्य आणि मार्गदर्शनाने या प्रकल्पाला गती मिळाली. या वाणाची नोंदणी विद्यापीठासाठी गौरवाची बाब असून, ती संशोधनातील एक महत्त्वपूर्ण यश म्हणून ओळखली जात आहे. नेतृत्वाच्या या प्रयत्नांमुळे विद्यापीठाने शेती संशोधनात अग्रेसर भूमिका बजावली असून, शेतकऱ्यांच्या समस्या सोडवण्यासाठी नवीन मार्ग उघडले आहेत. या यशामुळे भविष्यातील संशोधन प्रकल्पांना अधिक मजबुती मिळेल, ज्यामुळे मराठवाडा सारख्या भागातील शेतकऱ्यांना फायदा होईल. नेतृत्वाच्या प्रेरणेने संशोधकांनी पारंपरिक पद्धतींना आव्हान देत नवीन तंत्रज्ञानाचा अवलंब केला असून, यामुळे शेती उत्पादकतेच्या नवीन क्षितिजांचा विस्तार होत आहे.
केंद्रीय समित्यांच्या शिफारशी आणि अधिसूचना
हेक्टरी 31 क्विंटलपर्यंत उत्पन्न देणाऱ्या नवीन सोयाबीन वाणाला मान्यता मिळवण्यासाठी अनेक केंद्रीय समित्यांच्या बैठका महत्त्वपूर्ण ठरल्या, कारण हेक्टरी 31 क्विंटलपर्यंत उत्पन्न देणाऱ्या एमएयूएस 725 या नवीन सोयाबीन वाणाला मान्यता मिळाल्याने शेतकऱ्यांसाठी नवीन संधी निर्माण झाल्या आहेत. दि. २४ ते ३० डिसेंबर २०२१ दरम्यान झालेल्या ४९ व्या संयुक्त कृषी संशोधन आणि विकास समितीच्या बैठकीत हा वाण अखिल भारतीय समन्वयित सोयाबीन संशोधन प्रकल्पांतर्गत स्थानिक आणि राष्ट्रीय तुल्यबळ वाणांपेक्षा सरस ठरला. या बैठकीच्या इतिवृत्तानुसार, वाणाची उत्पादकता आणि गुणवत्ता यांचा अभ्यास करून मराठवाडा विभागासाठी लागवडीसाठी शिफारस करण्यात आली. नंतर दि. २६ ऑक्टोबर २०२२ रोजी भाकृअपचे उपमहासंचालक (पीक विज्ञान) डॉ. टी. आर. शर्मा यांच्या अध्यक्षतेखालील ८९ व्या केंद्रीय उपसमितीच्या बैठकीत महाराष्ट्र राज्यासाठी शिफारस करण्यात आली. शेवटी, भारत सरकारच्या कृषी आणि शेतकरी कल्याण मंत्रालयाच्या दि. ६ मार्च २०२३ च्या अधिसूचनेनुसार हा वाण महाराष्ट्रासाठी अधिसूचित करण्यात आला. या सर्व प्रक्रियांमुळे वाणाला कायदेशीर दर्जा मिळाला असून, शेतकऱ्यांना विश्वासाने वापरण्यास प्रोत्साहन मिळेल. या शिफारशींमुळे शेती क्षेत्रात एकसमान विकासाला चालना मिळेल आणि स्थानिक शेतकऱ्यांच्या गरजा पूर्ण होण्यास मदत होईल.
वाणाच्या विकास प्रक्रियेत संशोधकांचे योगदान
हेक्टरी 31 क्विंटलपर्यंत उत्पन्न देणाऱ्या नवीन सोयाबीन वाणाला मान्यता मिळवण्यात संशोधकांच्या अथक प्रयत्नांचे श्रेय आहे, कारण हेक्टरी 31 क्विंटलपर्यंत उत्पन्न देणाऱ्या नवीन सोयाबीन वाणाला मान्यता मिळाल्याने संशोधन कर्मचाऱ्यांच्या मेहनतीचे फळ मिळाले आहे. संशोधन संचालक डॉ. खिजर बेग, माजी सोयाबीन पैदासकार डॉ. एस. पी. मेहत्रे आणि सहाय्यक पैदासकार डॉ. व्ही. आर. घुगे यांच्यासह अनेक शास्त्रज्ञ आणि संशोधन कर्मचाऱ्यांनी या वाणाच्या विकासासाठी योगदान दिले. त्यांच्या संयुक्त प्रयत्नांमुळे वाणाला नोंदणी आणि कायदेशीर संरक्षण मिळाले असून, विद्यापीठाच्या संशोधन कार्याला बळकटी मिळाली. या संशोधकांनी वर्षानुवर्षे क्षेत्रीय चाचण्या घेतल्या असून, स्थानिक हवामान आणि मातीच्या परिस्थितीला अनुरूप वाण तयार केले. त्यांच्या मोलाच्या योगदानामुळे शेतकऱ्यांना उच्च उत्पादन देणारा आणि रोगप्रतिबंधक वाण उपलब्ध होणार आहे. या टीमच्या सहकार्याने संशोधन प्रकल्पाने नवीन उंची गाठली असून, भविष्यातील वाण विकासासाठी प्रेरणास्रोत ठरेल. संशोधकांच्या या यशामुळे शेती विज्ञानातील सहकार्याची महत्त्वाची भूमिका अधोरेखित होते.
वाणाची वाढ आणि शेंगांच्या वैशिष्ट्ये
हेक्टरी 31 क्विंटलपर्यंत उत्पन्न देणाऱ्या नवीन सोयाबीन वाणाला मान्यता मिळवण्यामुळे शेतकऱ्यांना लवकर तयार होणारे पीक मिळेल, कारण हेक्टरी 31 क्विंटलपर्यंत उत्पन्न देणाऱ्या नवीन सोयाबीन वाणाला मान्यता मिळाल्याने त्याची लवकर वाढ ही एक मोठी साधन आहे. हा वाण अवघ्या ९० ते ९५ दिवसांत तयार होतो, ज्यामुळे शेतकऱ्यांना हंगामात जलद उत्पादन मिळते. या वाणाची पाने निमपसऱ्या आणि चिरके स्वरूपाची असून, झाडावर शेंगांचे प्रमाण भरपूर असते. विशेष बाब म्हणजे, यामध्ये २० ते २५ टक्के शेंगांमध्ये चार दाणे आढळतात, ज्यामुळे एकूण उत्पादनात लक्षणीय वाढ होते. या वैशिष्ट्यांमुळे वाणाची घनता आणि दाण्यांची गुणवत्ता वाढते, ज्यामुळे बाजारात चांगला भाव मिळण्याची शक्यता असते. शेतकऱ्यांसाठी हे गुणधर्म अतिशय उपयुक्त ठरतील, कारण कमी वेळेत अधिक दाणे मिळवता येतील. या वाणाच्या शेंगा आणि पानांच्या रचनेमुळे पीक व्यवस्थापन सोपे होते आणि पाण्याचा वापर कमी होतो. अशा प्रकारच्या वाणामुळे शेतीची कार्यक्षमता वाढते आणि शेतकऱ्यांचा वेळ वाचतो.
कीड आणि रोग प्रतिकारक्षमता तसेच कोरडवाहू अनुकूलता
हेक्टरी 31 क्विंटलपर्यंत उत्पन्न देणाऱ्या नवीन सोयाबीन वाणाला मान्यता मिळवण्यात त्याच्या प्रतिकारक्षमतेचा मोठा वाटा आहे, कारण हेक्टरी 31 क्विंटलपर्यंत उत्पन्न देणाऱ्या नवीन सोयाबीन वाणाला मान्यता मिळाल्याने कीड आणि रोग नियंत्रणाचा खर्च कमी होईल. हा वाण प्रमुख कीड आणि रोगांना मध्यम प्रतिकारक असल्याने, शेतकऱ्यांना अतिरिक्त रसायनांचा वापर कमी करावा लागेल. यामुळे पीक संरक्षणाचा खर्च बचत होईल आणि पर्यावरण संरक्षणालाही मदत होईल. तसेच, हा वाण कोरडवाहू परिस्थितीतही चांगले उत्पादन देतो, ज्यामुळे अल्प पावसाच्या भागातील शेतकऱ्यांसाठी तो आदर्श ठरेल. मराठवाडा सारख्या कोरड्या प्रदेशात पाण्याची टंचाई ही मोठी समस्या असते, पण या वाणामुळे शेतकऱ्यांना कमी पाण्यातही यश मिळेल. या गुणधर्मांमुळे वाणाची टिकावूपणा वाढते आणि शेतकऱ्यांचे नुकसान टाळता येते. अशा प्रतिकारक्षम वाणामुळे शेती अधिक सुरक्षित आणि आर्थिकदृष्ट्या फायदेशीर होते, ज्यामुळे शेतकऱ्यांचा आत्मविश्वास वाढेल.
उत्पादकता वाढ आणि शेतकऱ्यांसाठी फायदे
हेक्टरी 31 क्विंटलपर्यंत उत्पन्न देणाऱ्या नवीन सोयाबीन वाणाला मान्यता मिळवण्यामुळे शेतकऱ्यांचे उत्पन्न दुप्पट होण्याची शक्यता आहे, कारण हेक्टरी 31 क्विंटलपर्यंत उत्पन्न देणाऱ्या नवीन सोयाबीन वाणाला मान्यता मिळाल्याने उत्पादकतेच्या नवीन मापदंडांची सुरुवात झाली आहे. या वाणाची सरासरी उत्पादकता २५ ते ३१.५० क्विंटल प्रति हेक्टर इतकी असते, ज्यामुळे शेतकऱ्यांचे आर्थिक नुकसान टाळता येते. कमी कालावधीत अधिक उत्पादन, चांगली प्रतिकारक्षमता आणि कोरडवाहूसाठी अनुकूलता हे गुणधर्म शेतकऱ्यांसाठी वरदान ठरतील. या वाणामुळे शेतकऱ्यांना बाजारातील स्पर्धेत पुढे राहता येईल आणि उत्पन्नात स्थिरता मिळेल. मराठवाडा भागातील शेतकऱ्यांसाठी हा वाण विशेषतः उपयुक्त ठरेल, कारण तो स्थानिक हवामानाला अनुरूप आहे. उत्पादकतेच्या या वाढीमुळे शेती व्यावसायिक होईल आणि शेतकऱ्यांचे जीवनमान उंचावेल. या वाणाच्या वापराने शेती क्षेत्रात क्रांती घडेल आणि नवीन पिढीला शेतीकडे आकर्षित करेल. अशा प्रकारच्या वाणामुळे शेतकऱ्यांच्या भविष्याला उज्ज्वल पॅनल उघडते, ज्यामुळे ग्रामीण अर्थव्यवस्थेला बळ मिळेल.
भविष्यातील शेती संशोधनाला नवीन दिशा
हेक्टरी 31 क्विंटलपर्यंत उत्पन्न देणाऱ्या नवीन सोयाबीन वाणाला मान्यता मिळवण्याने शेती संशोधनाला नवीन प्रेरणा मिळाली आहे, कारण हेक्टरी 31 क्विंटलपर्यंत उत्पन्न देणाऱ्या नवीन सोयाबीन वाणाला मान्यता मिळाल्याने भविष्यातील प्रकल्पांसाठी मार्ग प्रशस्त झाला आहे. या यशामुळे विद्यापीठाच्या संशोधन कार्याला अधिक गती मिळेल आणि शेतकऱ्यांना अधिक दर्जेदार वाण उपलब्ध होणार आहेत. या वाणाच्या नोंदणीमुळे वनस्पती वाण हक्क मिळाले असून, संरक्षण आणि विकासाच्या संधी वाढल्या आहेत. शेतकऱ्यांसाठी हा वाण उच्च उत्पादन आणि कमी जोखमीचा पर्याय ठरेल, ज्यामुळे शेतीची टिकावूपणा वाढेल. या यशामागील संशोधकांच्या प्रयत्नांमुळे नवीन पिढीला प्रेरणा मिळेल आणि शेती विज्ञानात रुची वाढेल. मराठवाडा सारख्या भागात या वाणामुळे शेतीची अर्थव्यवस्था मजबूत होईल आणि ग्रामीण विकासाला चालना मिळेल. या मान्यतेमुळे शेती क्षेत्रातील सहकार्य वाढेल आणि नवीन तंत्रज्ञानाचा प्रसार होईल. अशा प्रकारच्या यशामुळे भारताच्या कृषी क्षेत्राला जागतिक स्तरावर मान्यता मिळेल आणि शेतकऱ्यांचे स्वप्न साकार होईल.