वसंतराव नाईक मराठवाडा कृषी विद्यापीठाच्या बदनापूर येथील कृषी संशोधन केंद्राने दीर्घकाळ संशोधन करून विकसित केलेला तुरीचा संकरित वाण बीडीएनपीएच-२०१८-०५ हा कोरडवाहू शेतीत भरघोस उत्पादन देणारे तुरीचे नवीन संकरित वाण म्हणून नुकताच भारत सरकारकडून अधिकृतपणे अधिसूचित झाला आहे. हा कोरडवाहू शेतीत भरघोस उत्पादन देणारे तुरीचे नवीन संकरित वाण महाराष्ट्रातील कृषी विद्यापीठांनी विकसित केलेला पहिलाच संकरित तुरीचा वाण ठरला आहे. केंद्राच्या कृषी व शेतकरी कल्याण मंत्रालयाच्या अधिसूचना क्रमांक S.O. 6123(E) दिनांक ३१ डिसेंबर २०२५ नुसार हा वाण अधिकृतपणे घोषित करण्यात आला. या मान्यतेमुळे शेतकऱ्यांना आता अधिक विश्वासार्ह आणि उच्च उत्पादनक्षम बियाणे उपलब्ध होईल.
कोरडवाहू आणि सिंचित दोन्ही परिस्थितीसाठी उपयुक्त वाण
बीडीएनपीएच-२०१८-०५ हा कोरडवाहू शेतीत भरघोस उत्पादन देणारे तुरीचे नवीन संकरित वाण विशेषतः कोरडवाहू भागातील शेतकऱ्यांसाठी वरदान ठरत आहे. हा कोरडवाहू शेतीत भरघोस उत्पादन देणारे तुरीचे नवीन संकरित वाण महाराष्ट्र, गुजरात, मध्य प्रदेश आणि छत्तीसगढ या राज्यांसाठी शिफारसीत करण्यात आला आहे. याशिवाय हा वाण कोरडवाहू तसेच सिंचित अशा दोन्ही प्रकारच्या शेती परिस्थितीत यशस्वीरीत्या लागवड करता येतो. बदलत्या हवामान परिस्थितीतही हा वाण स्थिर उत्पादन देण्याची क्षमता ठेवतो, ज्यामुळे शेतकऱ्यांना कमी पावसाच्या वर्षातही चांगले उत्पन्न मिळू शकते.
कुलगुरूंच्या दृष्टीने या वाणाचे महत्त्व
माननीय कुलगुरू प्रा. (डॉ.) इन्द्र मणी यांनी या प्रसंगी व्यक्त केलेल्या मतानुसार, बीडीएनपीएच-२०१८-०५ हा कोरडवाहू शेतीत भरघोस उत्पादन देणारे तुरीचे नवीन संकरित वाण केंद्र शासनाच्या कडधान्य उत्पादन मोहिमेत महत्त्वाची भूमिका बजावेल. हा कोरडवाहू शेतीत भरघोस उत्पादन देणारे तुरीचे नवीन संकरित वाण शेतकऱ्यांची आर्थिक उन्नती साधण्यास मोठ्या प्रमाणात मदत करेल. बदलत्या हवामानातही हा वाण उपयुक्त ठरेल आणि शेतकऱ्यांना स्थिर उत्पन्नाची हमी देईल. विद्यापीठ “शेतकरी देवो भव:” या ब्रीदवाक्यानुसार सातत्याने कार्यरत असून, शेतकऱ्यांच्या हितासाठी अशा प्रकारचे संशोधन करत राहील.
तुरीचे गोदावरी वाण देईल अपेक्षेपेक्षा जास्त उत्पादन; वाचा वैशिष्ट्ये
विद्यापीठाच्या पूर्वीच्या यशस्वी संशोधनाची परंपरा
बदनापूर संशोधन केंद्राने यापूर्वी तुरीच्या गोदावरी वाणाच्या माध्यमातून कोरडवाहू शेतीत भरघोस उत्पादन देणारे तुरीचे नवीन संकरित वाण विकसित करण्याची परंपरा कायम ठेवली आहे. गोदावरी वाणाच्या बाबतीत शेतकऱ्यांनी कोरडवाहू क्षेत्रात एकरी १० ते १२ क्विंटल तर ठिबक सिंचनाखाली १८ क्विंटलपर्यंत उत्पादन घेतले आहे. या गोदावरी वाणामुळे शेतकऱ्यांना एकरी साधारण एक लाख रुपयांपर्यंत उत्पन्न मिळाल्याच्या प्रतिक्रिया विद्यापीठाला मिळाल्या आहेत. त्यामुळे शेतकरी आता ऊसाला पर्याय म्हणून तुरीकडे पाहत आहेत. बीडीएनपीएच-२०१८-०५ हा कोरडवाहू शेतीत भरघोस उत्पादन देणारे तुरीचे नवीन संकरित वाण याच परंपरेला पुढे नेईल आणि शेतकऱ्यांसाठी समान लाभदायक ठरेल.
संशोधन संचालकांचे मत आणि उत्पादनातील स्थैर्य
संशोधन संचालक डॉ. खिजर बेग यांच्या मते, बीडीएनपीएच-२०१८-०५ हा कोरडवाहू शेतीत भरघोस उत्पादन देणारे तुरीचे नवीन संकरित वाण प्रसारित झाल्याने तुरीच्या पिकाचे एकूण उत्पादन आणि उत्पादनातील स्थैर्य दोन्ही वाढण्यास मोठी मदत होईल. हा कोरडवाहू शेतीत भरघोस उत्पादन देणारे तुरीचे नवीन संकरित वाण शेतकऱ्यांचे आर्थिक उत्पन्न वाढवून त्यांचे जीवनमान उंचावण्यात महत्त्वपूर्ण योगदान देईल. कोरडवाहू भागात पिकांच्या उत्पादनात अनिश्चितता असते, पण या वाणामुळे ती अनिश्चितता कमी होऊन शेतकऱ्यांना अधिक विश्वासाने लागवड करता येईल.
संशोधनातील सहभागी शास्त्रज्ञांचे योगदान
बीडीएनपीएच-२०१८-०५ या कोरडवाहू शेतीत भरघोस उत्पादन देणारे तुरीचे नवीन संकरित वाण विकसित करण्यात विद्यापीठातील अनेक शास्त्रज्ञांचा महत्त्वपूर्ण वाटा आहे. माननीय कुलगुरू प्रा. (डॉ.) इन्द्र मणी, संशोधन संचालक डॉ. खिजर बेग, शिक्षण संचालक भगवान आसेवार, विस्तार शिक्षण संचालक डॉ. राकेश आहिरे, माजी संशोधन संचालक डॉ. दत्तप्रसाद वासकर आणि विभागप्रमुख डॉ. हिराकांत काळपांडे यांच्या मार्गदर्शनाखाली मुख्य शास्त्रज्ञ तथा प्रभारी अधिकारी डॉ. दीपक पाटील आणि शास्त्रज्ञ डॉ. विष्णू गीते यांनी प्रमुख भूमिका बजावली. त्यांना डॉ. किरण जाधव, डॉ. प्रशांत सोनटक्के, डॉ. पी. ए. पगार आणि डॉ. ज्ञानेश्वर मुटकुळे यांचे सहकार्य लाभले. या सर्व शास्त्रज्ञांचे कोरडवाहू शेतीत भरघोस उत्पादन देणारे तुरीचे नवीन संकरित वाण विकसित करण्यातील योगदान अभिनंदनीय आहे.
वाणाची प्रमुख वैशिष्ट्ये आणि उत्पादकता
बीडीएनपीएच-२०१८-०५ हा कोरडवाहू शेतीत भरघोस उत्पादन देणारे तुरीचे नवीन संकरित वाण १५५ ते १६० दिवसांच्या कालावधीत तयार होतो. या वाणाची उत्पादकता १७५९ ते २१५९ किलोग्रॅम प्रति हेक्टरी इतकी आहे, जी कोरडवाहू परिस्थितीतही उल्लेखनीय मानली जाते. दाण्याचा रंग पांढरा असून मर आणि वांझ या तुरीच्या प्रमुख रोगांना हा वाण मध्यम प्रतिकारक आहे. तसेच किडींच्या प्रादुर्भावाला कमी बळी पडतो. या वैशिष्ट्यांमुळे हा कोरडवाहू शेतीत भरघोस उत्पादन देणारे तुरीचे नवीन संकरित वाण शेतकऱ्यांसाठी अधिक विश्वासार्ह आणि कमी खर्चिक पर्याय ठरेल.
शेतकऱ्यांसाठी लवकरच उपलब्धता आणि भविष्यकाळ
बदनापूर संशोधन केंद्राने विकसित केलेला बीडीएनपीएच-२०१८-०५ हा कोरडवाहू शेतीत भरघोस उत्पादन देणारे तुरीचे नवीन संकरित वाण शेतकऱ्यांसाठी लवकरच उपलब्ध करून देण्यात येणार आहे. हा कोरडवाहू शेतीत भरघोस उत्पादन देणारे तुरीचे नवीन संकरित वाण कडधान्य उत्पादन वाढवण्याच्या राष्ट्रीय धोरणाला बळ देईल आणि शेतकऱ्यांच्या आर्थिक स्थैर्यासाठी महत्त्वपूर्ण ठरेल. विद्यापीठाच्या सततच्या संशोधनामुळे असे अनेक वाण भविष्यात शेतकऱ्यांच्या हाती येतील, ज्यामुळे कोरडवाहू शेती अधिक लाभदायक होईल.