दुष्काळग्रस्त पशुपालकांसाठी सुका चारा 12 रुपये, मुरघास 8 रुपये किलो दराने खरेदी

राज्यातील दुष्काळी परिस्थितीमुळे जनावरांच्या चारा आणि पाणीटंचाईचा प्रश्न गंभीर बनत असताना पशुपालकांना दिलासा देणारा महत्त्वपूर्ण शासन निर्णय घेण्यात आला आहे. पशुसंवर्धन, दुग्धव्यवसाय विकास व मत्स्यव्यवसाय विभागाने 30 ऑक्टोबर 2026 रोजी जारी केलेल्या निर्णयानुसार दुष्काळी परिस्थितीत चारा उपलब्ध करून देण्यासाठी सुका चारा आणि मुरघास खरेदीचे आधारभूत दर निश्चित करण्यात आले आहेत. यानुसार सुका चारा जास्तीत जास्त 12 रुपये प्रति किलो, तर मुरघास जास्तीत जास्त 8 रुपये प्रति किलो दराने खरेदी करण्यास मान्यता देण्यात आली आहे. या दोन्ही दरांमध्ये वाहतूक खर्चाचा समावेश आहे. हे दर 2026-27 मधील दुष्काळाच्या कालावधीसाठी लागू राहणार आहेत.

पशुसंवर्धन, दुग्धव्यवसाय विकास व मत्स्यव्यवसाय विभागाने हा शासन निर्णय जारी केला आहे. शासन निर्णयात दुष्काळी परिस्थितीचा आढावा, चारा उपलब्धतेची गरज आणि पशुपालकांना वेळेत मदत मिळण्यासाठी करावयाच्या उपाययोजनांचा विचार करण्यात आला आहे. महसूलमंत्री यांच्या अध्यक्षतेखालील मंत्रिमंडळ उपसमितीच्या बैठकीत अभ्यासगटाने सादर केलेल्या अहवालावर चर्चा करून सुका चारा आणि मुरघास खरेदीच्या दरांना मान्यता देण्यात आली आहे.

शासन निर्णयातील प्रस्तावनेनुसार, खरीप हंगाम 2026 मधील परिस्थितीचे मूल्यांकन करून राज्यातील दुष्काळग्रस्त तालुक्यांची घोषणा करण्यात आली आहे. मदत व पुनर्वसन विभागाच्या निर्णयानुसार यापूर्वी 265 तालुके दुष्काळग्रस्त घोषित करण्यात आले होते. त्यानंतर आणखी 39 तालुक्यांचा समावेश करण्यात आल्याने राज्यातील एकूण 304 तालुक्यांमध्ये दुष्काळ जाहीर करण्यात आला आहे.

या परिस्थितीत पिण्याचे पाणी, जनावरांसाठी चारा आणि बाधित शेतकरी व पशुपालकांना आवश्यक मदत उपलब्ध करून देण्यासाठी शासनाकडून उपाययोजना केल्या जात आहेत.

दुष्काळी परिस्थितीत जनावरांना चारा उपलब्ध करून देण्याबाबत उपाययोजना सुचविण्यासाठी महसूल विभागाच्या अपर मुख्य सचिवांच्या अध्यक्षतेखाली अभ्यासगट स्थापन करण्यात आला होता. या अभ्यासगटाने राज्यातील तसेच इतर राज्यांमधील चारा उपलब्धतेसंबंधी उपाययोजनांचा अभ्यास केला. संभाव्य चारा टंचाईवर मात करण्यासाठी कोणत्या प्रकारचा चारा खरेदी करावा, त्याची गुणवत्ता कशी असावी आणि खरेदीसाठी कोणते दर निश्चित करावेत, याबाबत अहवाल सादर करण्यात आला.

शासनाने सुका चारा खरेदीसाठी कमाल 12 रुपये प्रति किलो आधारभूत दर निश्चित केला आहे. या दरामध्ये वाहतूक खर्चाचाही समावेश आहे. म्हणजेच सुका चारा खरेदी करताना प्रति किलो 12 रुपयांपर्यंतची कमाल मर्यादा लागू राहणार आहे. दुष्काळी परिस्थितीत जनावरांसाठी सुका चारा उपलब्ध करून देताना या मंजूर दराचा आधार घेतला जाणार आहे.

जनावरांना पौष्टिक चारा उपलब्ध व्हावा, यासाठी मुरघास खरेदीलाही शासनाने मान्यता दिली आहे. मुरघासासाठी कमाल 8 रुपये प्रति किलो आधारभूत दर निश्चित करण्यात आला आहे. या दरामध्येही वाहतूक खर्चाचा समावेश आहे. मुरघास खरेदी करताना त्याची गुणवत्ता आणि शासन निर्णयात नमूद केलेल्या निकषांची पूर्तता होणे आवश्यक राहणार आहे.

शासनाने मंजूर केलेले सुका चारा आणि मुरघासाचे आधारभूत दर सन 2026-27 मधील दुष्काळाच्या कालावधीसाठी लागू राहणार आहेत. त्यामुळे या निर्णयाचा लाभ दुष्काळी परिस्थितीत चारा उपलब्धतेसाठी करण्यात येणाऱ्या खरेदी प्रक्रियेत घेता येणार आहे. हे दर कमाल मर्यादा म्हणून निश्चित करण्यात आले आहेत.

अभ्यासगटाच्या अहवालातील शिफारशींनुसार जिल्हास्तरीय दुष्काळ व्यवस्थापन कार्यकारी समितीने चारा खरेदीबाबत कार्यवाही करायची आहे. खरेदी करताना समितीने अहवालात नमूद केलेल्या बाबींचे पालन करणे आवश्यक आहे. तसेच मदत व पुनर्वसन विभागाकडून वेळोवेळी देण्यात येणाऱ्या निर्देशांनुसार पुढील कार्यवाही केली जाणार आहे.

सुका चारा आणि मुरघासाच्या खरेदी दरामध्ये वाहतूक खर्च समाविष्ट करण्यात आला आहे. मात्र वाहतुकीसाठी लागू होणारे दर परिवहन आयुक्त, परिवहन यांच्याकडून वेळोवेळी निश्चित करण्यात येणार आहेत. त्यामुळे वाहतूक खर्चाचा विचार करताना संबंधित प्राधिकरणाने निश्चित केलेल्या दरांनुसार कार्यवाही करावी लागणार आहे.

शासन निर्णयात सुका चाऱ्याच्या गुणवत्तेसाठी स्वतंत्र निकष निश्चित करण्यात आले आहेत. सुका चाऱ्यामध्ये ओलाव्याचे प्रमाण कमाल 14 टक्क्यांपर्यंत असावे, असे नमूद करण्यात आले आहे. चारा चांगल्या दर्जाचा असणे आवश्यक आहे. त्यामध्ये बुरशी, कुबट वास किंवा जनावरांच्या आरोग्यास अपायकारक ठरतील असे घटक नसावेत.

खरेदी करण्यात येणारा सुका चारा चांगला दिसणारा आणि स्वच्छ असावा. त्याला कुबट वास नसावा. चाऱ्यामध्ये बुरशी, कीड किंवा बुरशीजन्य प्रादुर्भाव नसावा. तसेच त्यामध्ये बुरशी लागलेली माती किंवा इतर अनावश्यक घटक नसावेत. अशा निकषांची पूर्तता करणाऱ्या चाऱ्यालाच खरेदी प्रक्रियेत प्राधान्य देण्याची तरतूद करण्यात आली आहे.

सुका चारा खरेदी करताना ज्वारी आणि बाजरीच्या चाऱ्याला प्राधान्य देण्याची शिफारस शासन निर्णयात करण्यात आली आहे. त्यामुळे जनावरांसाठी योग्य दर्जाचा सुका चारा उपलब्ध करून देताना या पिकांच्या चाऱ्याचा विचार केला जाणार आहे.

मुरघासाची गुणवत्ता टिकवून ठेवण्यासाठी तो हवाबंद अवस्थेत असणे आवश्यक आहे. खरेदी करण्यात येणाऱ्या मुरघासामध्ये बुरशीचा प्रादुर्भाव झालेला नसावा. मुरघासाचा रंग, वास आणि साठवणुकीची स्थिती यांसारख्या बाबींची तपासणी करूनच त्याची गुणवत्ता निश्चित करणे अपेक्षित आहे.

शासन निर्णयासोबत दिलेल्या गुणवत्तेच्या तक्त्यानुसार मुरघासामध्ये ओलाव्याचे प्रमाण 62 ते 70 टक्के असावे. मुरघासाची गुणवत्ता टिकून राहण्यासाठी हे प्रमाण महत्त्वाचे मानले आहे. खरेदीच्या वेळी मुरघासातील ओलाव्याचे प्रमाण तपासणे आवश्यक राहणार आहे.

मुरघासाच्या गुणवत्तेसाठी पीएच (pH) स्तर 3.4 ते 4.8 दरम्यान असणे आवश्यक आहे. मुरघासातील आम्लता आणि किण्वन प्रक्रियेची स्थिती समजण्यासाठी पीएच स्तर महत्त्वाचा असतो. त्यामुळे खरेदी करताना हा निकष तपासला जाणार आहे.

मुरघासाच्या पोषणमूल्यांच्या तपासणीसाठी क्रूड प्रोटीनचे प्रमाण किमान 9 टक्के असणे आवश्यक आहे. जनावरांना पोषणमूल्ययुक्त चारा मिळावा, या दृष्टीने हा निकष निश्चित करण्यात आला आहे.

मुरघासातील क्रूड फायबर आणि NDF (Neutral Detergent Fiber) यांचे प्रमाणही तपासण्यात येणार आहे. शासन निर्णयातील तक्त्यानुसार या घटकांसाठी अनुक्रमे 34 आणि 60 अशी कमाल मर्यादा नमूद आहे. त्यामुळे मुरघासाची गुणवत्ता तपासताना या घटकांचा विचार करणे आवश्यक आहे.

मुरघासाच्या गुणवत्तेसाठी Acid Insoluble Ash या घटकाचे प्रमाण कमाल 4 टक्के असावे, असे तक्त्यात नमूद करण्यात आले आहे. या निकषामुळे मुरघासामध्ये माती किंवा इतर अवांछित खनिज घटकांचे प्रमाण तपासण्यास मदत होते.

मुरघासामध्ये अफ्लाटॉक्सिन B1 या बुरशीजन्य विषारी घटकाचे प्रमाण कमाल 20 ppb असावे, असा निकष निश्चित करण्यात आला आहे. जनावरांच्या आरोग्याच्या दृष्टीने हा महत्त्वाचा गुणवत्ता निकष आहे. त्यामुळे मुरघासाची तपासणी करताना अफ्लाटॉक्सिनचे प्रमाणही तपासले जाऊ शकते.

शासन निर्णयात चारा आणि मुरघासाच्या गुणवत्तेची तपासणी करण्यासाठी विविध प्रयोगशाळा आणि संस्थांचा उल्लेख करण्यात आला आहे. त्यामध्ये पुढील संस्थांचा समावेश आहे.

* पशुसंवर्धन विभागांतर्गत पशुआहार विश्लेषण प्रयोगशाळा, गोखलेनगर, पुणे.

* बुरशी प्रादुर्भावाच्या तपासणीसाठी भारतरत्न अटल बिहारी वाजपेयी राज्यस्तरीय रोग अन्वेषण संस्था, औंध, पुणे.

* महाराष्ट्र पशु व मत्स्य विज्ञान विद्यापीठांतर्गत पशुवैद्यकीय महाविद्यालयातील प्रयोगशाळा.

* सेंटर फॉर ॲनालिसिस अँड लर्निंग इन लाइव्हस्टॉक अँड फूड (CALF), एनडीडीबी, आनंद, गुजरात.

* नॅशनल इन्स्टिट्यूट ऑफ ॲनिमल न्यूट्रिशन अँड फिजिऑलॉजी, बंगळुरू.

* शासनमान्य खाद्य विश्लेषण प्रयोगशाळा.

या संस्थांच्या माध्यमातून आवश्यकतेनुसार चारा आणि मुरघासाच्या गुणवत्तेची तपासणी करण्याची सुविधा उपलब्ध आहे.

शासन निर्णयाच्या प्रस्तावनेत यापूर्वीच्या निर्णयांचा संदर्भ देण्यात आला आहे. अभ्यासगटाने सुका चारा आणि मुरघासासाठी सुधारित आधारभूत दर सुचविले होते. या शिफारशींचा विचार करून मंत्रिमंडळ उपसमितीने 27 ऑक्टोबर 2026 रोजी झालेल्या बैठकीत मान्यता दिली. त्यानंतर 30 ऑक्टोबर 2026 रोजी शासनाने सुधारित दरांना मान्यता देणारा निर्णय जारी केला.

हा शासन निर्णय महाराष्ट्र शासनाच्या अधिकृत संकेतस्थळावर उपलब्ध करून देण्यात आला आहे. शासनाच्या www.maharashtra.gov.in या संकेतस्थळावर निर्णय पाहता येईल. शासन निर्णयाचा संकेतांक 202610301012378914 असा नमूद आहे. हा आदेश डिजिटल स्वाक्षरीने निर्गमित करण्यात आला आहे.

दुष्काळी परिस्थितीत हिरव्या चाऱ्याची उपलब्धता कमी झाल्यास जनावरांच्या चाऱ्याचा प्रश्न निर्माण होतो. अशा वेळी सुका चारा आणि मुरघासाचा उपयोग जनावरांना खाद्य उपलब्ध करून देण्यासाठी होऊ शकतो. शासनाने दोन्ही प्रकारच्या चाऱ्यांसाठी कमाल आधारभूत दर निश्चित केल्यामुळे जिल्हास्तरीय खरेदी प्रक्रियेला निश्चित दरांचा आधार मिळणार आहे. त्याचबरोबर गुणवत्तेचे निकष निश्चित केल्याने जनावरांना निकृष्ट किंवा बुरशी लागलेला चारा मिळण्याचा धोका कमी करण्याचा प्रयत्न आहे.

या शासन निर्णयात सुका चारा आणि मुरघास खरेदीसाठी कमाल आधारभूत दर तसेच जिल्हास्तरीय समितीमार्फत करावयाच्या खरेदी प्रक्रियेचे निर्देश दिले आहेत. प्रत्येक पशुपालकाच्या खात्यात ठरावीक रक्कम थेट जमा होईल किंवा प्रत्येक शेतकऱ्याला ठरावीक प्रमाणात चारा मोफत मिळेल, अशी तरतूद या उपलब्ध निर्णयातील मजकुरात नमूद नाही. त्यामुळे चारा वितरण, खरेदीचे प्रमाण आणि स्थानिक पातळीवरील अंमलबजावणीबाबत संबंधित जिल्हा प्रशासनाकडून माहिती घेणे आवश्यक आहे.

| चाऱ्याचा प्रकार | कमाल आधारभूत दर | वाहतूक खर्च |
| ————— | ——————- | ————- |
| सुका चारा | 12 रुपये प्रति किलो | दरात समाविष्ट |
| मुरघास | 8 रुपये प्रति किलो | दरात समाविष्ट |

वरील दर 2026-27 मधील दुष्काळी कालावधीसाठी आहेत.

| तपासणीचा घटक | निर्धारित प्रमाण |
| —————— | —————- |
| ओलावा (Moisture) | 62 ते 70% |
| पीएच (pH) | 3.4 ते 4.8 |
| क्रूड प्रोटीन | किमान 9% |
| क्रूड फायबर / NDF | 34 / 60 |
| Acid Insoluble Ash | कमाल 4% |
| Aflatoxin B1 | कमाल 20 ppb |

* सुका चारा खरेदीचा कमाल दर 12 रुपये प्रति किलो आहे.

* मुरघास खरेदीचा कमाल दर 8 रुपये प्रति किलो आहे.

* दोन्ही दरांमध्ये वाहतूक खर्चाचा समावेश आहे.

* हे दर 2026-27 मधील दुष्काळी कालावधीसाठी लागू आहेत.

* चारा स्वच्छ, चांगल्या दर्जाचा आणि बुरशीविरहित असणे आवश्यक आहे.

* मुरघासासाठी शासनाने ठरवलेले पोषणमूल्य व गुणवत्ता निकष लागू राहतील.

* प्रत्यक्ष खरेदीची कार्यवाही जिल्हास्तरीय दुष्काळ व्यवस्थापन कार्यकारी समितीच्या माध्यमातून होणार आहे.

* चारा उपलब्धता आणि वितरणाबाबत स्थानिक प्रशासनाकडून माहिती घ्यावी.

प्रश्न 1: महाराष्ट्र शासनाने सुका चाऱ्याचा दर किती निश्चित केला आहे?

उत्तर: सुका चारा खरेदीसाठी कमाल 12 रुपये प्रति किलो आधारभूत दर निश्चित केला आहे. त्यामध्ये वाहतूक खर्चाचा समावेश आहे.

प्रश्न 2: मुरघासाचा खरेदी दर किती आहे?

उत्तर: मुरघासासाठी कमाल 8 रुपये प्रति किलो दर निश्चित करण्यात आला आहे. या दरात वाहतूक खर्च समाविष्ट आहे.

प्रश्न 3: हे दर कोणत्या कालावधीसाठी लागू राहणार आहेत?

उत्तर: हे दर सन 2026-27 मधील दुष्काळाच्या कालावधीसाठी लागू राहणार आहेत.

प्रश्न 4: हा शासन निर्णय कधी जारी करण्यात आला?

उत्तर: महाराष्ट्र शासनाच्या पशुसंवर्धन, दुग्धव्यवसाय विकास व मत्स्यव्यवसाय विभागाने 30 ऑक्टोबर 2026 रोजी हा शासन निर्णय जारी केला आहे.

प्रश्न 5: राज्यातील किती तालुक्यांमध्ये दुष्काळ जाहीर करण्यात आला आहे?

उत्तर: शासन निर्णयाच्या प्रस्तावनेनुसार राज्यातील एकूण 304 तालुक्यांमध्ये दुष्काळ जाहीर करण्यात आला आहे.

प्रश्न 6: सुका चाऱ्यामध्ये ओलाव्याचे प्रमाण किती असावे?

उत्तर: सुका चाऱ्यामध्ये ओलाव्याचे प्रमाण कमाल 14 टक्क्यांपर्यंत असावे.

प्रश्न 7: सुका चारा खरेदी करताना कोणत्या पिकांच्या चाऱ्याला प्राधान्य आहे?

उत्तर: ज्वारी आणि बाजरीच्या चाऱ्याला प्राधान्य देण्याची शिफारस करण्यात आली आहे.

प्रश्न 8: मुरघास कशा अवस्थेत असणे आवश्यक आहे?

उत्तर: मुरघास हवाबंद अवस्थेत असावा आणि त्यामध्ये बुरशीचा प्रादुर्भाव झालेला नसावा.

प्रश्न 9: मुरघासातील ओलाव्याचे प्रमाण किती असावे?

उत्तर: मुरघासामध्ये ओलाव्याचे प्रमाण 62 ते 70 टक्के असावे.

प्रश्न 10: मुरघासाचा पीएच स्तर किती असावा?

उत्तर: मुरघासाचा पीएच स्तर 3.4 ते 4.8 दरम्यान असणे आवश्यक आहे.

प्रश्न 11: मुरघासातील क्रूड प्रोटीनचे प्रमाण किती असावे?

उत्तर: क्रूड प्रोटीनचे प्रमाण किमान 9 टक्के असावे.

प्रश्न 12: चारा खरेदीची कार्यवाही कोण करणार?

उत्तर: जिल्हास्तरीय दुष्काळ व्यवस्थापन कार्यकारी समितीने अभ्यासगटाच्या अहवालानुसार खरेदीची कार्यवाही करायची आहे.

प्रश्न 13: वाहतूक खर्चाचे दर कोण निश्चित करणार?

उत्तर: वाहतूक दर परिवहन आयुक्त, परिवहन यांच्याकडून वेळोवेळी निश्चित करण्यात येणार आहेत.

प्रश्न 14: प्रत्येक पशुपालकाला थेट पैसे मिळणार का?

उत्तर: उपलब्ध शासन निर्णयात प्रत्येक पशुपालकाला थेट आर्थिक मदत देण्याची तरतूद नमूद नाही. हा निर्णय चारा खरेदीचे दर आणि त्यासंबंधीच्या प्रक्रियेबाबत आहे.

प्रश्न 15: शासन निर्णय कुठे पाहता येईल?

उत्तर: महाराष्ट्र शासनाच्या अधिकृत https://maharashtra.gov.in या संकेतस्थळावर शासन निर्णय उपलब्ध आहे.

लेखक : भूषण इंगळे
मुख्य विश्लेषक (सरकारी योजना व कृषी क्षेत्र)

लेखक महाराष्ट्रातील विविध **सरकारी योजना, आधुनिक शेती तंत्रज्ञान, शेतकरी कल्याण, रोजगार आणि फायनान्स** अशा महत्वपूर्ण विषयांचे अभ्यासक व लेखक आहेत. आपल्या लेखणीच्या माध्यमातून सर्वसामान्य नागरिक आणि शेतकरी बांधवांपर्यंत अत्यंत अचूक, विश्वासार्ह आणि उपयुक्त माहिती सोप्या भाषेत पोहोचवणे, हेच त्यांच्या "कामाची बातमी" या व्यासपीठाचे मुख्य उद्दिष्ट आहे.