महाराष्ट्र कामगार कल्याण मंडळाचे राज्यात अनेक कल्याणकारी केंद्रे (२८० पेक्षा जास्त) असून या केंद्रांवर कामगार आणि त्यांच्या कुटुंबीयांसाठी विविध प्रशिक्षण वर्ग आणि सुविधा उपक्रम राबविले जातात. या योजनेचे उद्दीष्ट कामगारांना स्वतःचे व्यवसाय-उद्योग सुरू करण्यासाठी कौशल्य विकास करणे, त्यांचे कौटुंबिक आर्थिक स्तर उंचावणे आणि त्यांच्या पाल्यांचे समग्र आरोग्य–शिक्षण याची काळजी घेणे आहे. खालील प्रमुख विभागांमध्ये या उपक्रमांची माहिती दिली आहे:
रोजगारविषयक योजना
शिवण प्रशिक्षण वर्ग: कामगार कुटुंबातील महिलांसाठी चालविले जाणारे शिवण (टेलरिंग) प्रशिक्षण वर्ग आहे. यात सहभागी महिलांना शिवणकामाची तांत्रिक माहिती व फॅशन डिझायनिंगचे प्रशिक्षण दिले जाते. याचा उद्देश महिलांना घरबसल्या उद्योग-व्यवसाय चालवण्यास सक्षम करणे हा आहे. वर्ग पूर्ण झालेल्यावर उत्कृष्ट कामगाऱ्यांना शिवण यंत्रासाठी अनुदान (सस्त्या दरात)ही दिले जाते. लाभार्थी कामगार मंडळाचे सभासद कामगार व त्यांच्या कुटुंबातील महिला असतात. अर्ज करण्यासाठी जवळच्या कल्याण केंद्रात संपर्क करावा लागतो. पात्रता म्हणून सभासदत्व आवश्यक असून, प्रामुख्याने १८–५० वयोगटातील महिला या वर्गात सामील होतात. शिवण वर्गात सामील महिलांना सिलाई मशीन पुरवण्यासाठी मंडळाकडून ९०% पर्यंत अनुदान दिले जाते.
हस्तकला वर्ग: कामगार महिलांसाठी विविध हस्तकला (काठकाम, विणकाम, इ.) शिकविण्याचे वर्ग आहेत. याचा उद्देश महिलांचे कौशल्यविकास करून त्यांना आत्मनिर्भर बनविणे हा आहे. लाभार्थी कामगार सभासद परिवारातील स्त्रिया असतात. पात्रता सभासदत्व असून, केंद्रस्तरीय कल्याण केंद्रात जाऊन विनामूल्य किंवा नाममात्र शुल्कात हा वर्ग उपलब्ध आहे.
ब्यूटी पार्लर वर्ग: महिलांसाठी सौंदर्यप्रसाधन व मेकअपचे प्रशिक्षण वर्ग आहेत, ज्यात ब्युटी पार्लरचे विविध कौशल्य शिकवले जाते. यामुळे महिलांना सौंदर्य व्यवसाय उभारता येतो. लाभार्थी सभासद कामगारांच्या पत्नी/मुली, अर्ज प्रक्रिया: जवळच्या कल्याण केंद्रातून नियमितपणे चालणाऱ्या वर्गात नोंदणी करणे.
रोजगार मेळावे: कामगार आणि त्यांच्या पाल्यांना रोजगाराच्या संधी उपलब्ध करून देण्यासाठी विविध रोजगार मेळावे आयोजित केले जातात. यामध्ये फॅक्टरी, बांधकाम, इतर उद्योग/संस्थांतील कंपन्या सहभागी होतात आणि पात्र उमेदवारांना थेट मुलाखतीची संधी मिळते. लाभार्थी १०वी–१२वी उत्तीर्ण मुले व कामगार दुहेरी योग्य उमेदवार असतात. पात्र उमेदवारांना आपली शैक्षणिक पात्रता व ओळखपत्र घेऊन मेळाव्यात हजेरी लावता येते. हे मेळावे प्रामुख्याने मंडळाच्या गट/विभागीय कार्यालयात राज्यभरात दरवर्षी आयोजित केले जातात (उदा. जानेवारी–फेब्रुवारी महिने).
कामगारांच्या पाल्यांसाठी सुविधा
शिशुमंदिर: कामगार कुटुंबातील ६ महिन्यांपासून ४ वर्षांपर्यंत वयाच्या लहान मुलांसाठी कामगार कल्याण केंद्रांवर संचालित देखभाल केंद्र आहे. येथे मुलांना सकाळी-वेनॅर्यापासून संध्याकाळपर्यंत सुरक्षित झोप, पौष्टिक जेवण आणि प्राथमिक शाळापूर्वीची शैक्षणिक घडण केली जाते. यामध्ये मराठी व इंग्रजी दोन्ही भाषेत मूलभूत शिक्षण (अक्षरे, गाणी, खेळ) दिले जाते. लाभार्थी कामगार सभासदांचे पोटात किंवा मुलात वाढत असलेले लहान मूल आहे. अर्ज करण्यासाठी कामगाराने संबंधित केंद्रात मुलाचे जन्मप्रमाणपत्र व सभासद पावतीसह नोंदणी करावी लागते. पात्रता म्हणून सभासदत्व आवश्यक असून नोंदणी केलेल्या पाल्यांना प्रवेश दिला जातो. येथे बालसंगोपनासाठी परिचारिका, पाककर्मी व आरोग्य तपासणीची सोय उपलब्ध असते (दरवर्षी वैद्यकीय तपासणीही होते).
इंग्रजी बालवाडी: ४–६ वर्षांपर्यंतच्या मुलांसाठी इंग्रजी माध्यमातील बालवाडी केंद्रे आहेत. या बालवाडित मुलांना इंग्रजी भाषेची ओळख, आकडे-परेखे, गाणे-खेळ शिकवून मुलांना प्राथमिक शाळेच्या तयारीसाठी सज्ज केले जाते. लाभार्थी कामगार सभासदाचे मुल, अर्ज: नजीकच्या कल्याणकेंद्रावर नोंदणी (मराठी बालवाडीप्रमाणे), सुविधा: इंग्रजी शिक्षिका व प्रशिक्षण साहित्य. (सूचना: इंग्रजी बालवाडीच्याही प्रवेशासाठी वार्षिक पावती मिळते.)
पाळणाघर: शिशुमंदिराप्रमाणेच कामगारांच्या १–५ वयोगटातील मुलांसाठी मनोरंजनात्मक आणि सांस्कृतिक उपक्रमांसह चालवले जाणारे दिवसांचे बाल संगोपन केंद्र आहे. येथे मुलांना सामान्य मराठी-इंग्रजी अभ्यास, खेळ, योग-वाचन सत्र इ. करून शाळेपूर्वीची तयारी केली जाते. लाभार्थी: कामगार सभासदाचे मुले, पात्रता व अर्जप्रक्रिया शिशुमंदिरासारखीच (सभासदत्व आवश्यक).
वाचनालय व ग्रंथालय: मंडळाच्या बहुतेक कल्याण केंद्रांमध्ये कामगार आणि त्यांच्या कुटुंबीयांसाठी पुस्तके, मासिके, वृत्तपत्रे व अभ्यास साहित्य उपलब्ध असलेले वाचनालय आणि ग्रंथालय असतात. या सुविधेचा उद्देश कामगाराच्या मुलांचे अभ्यास पूरक साहित्य उपलब्ध करून देणे आणि सर्वांसाठी वाचनाची सवलत निर्माण करणे हा आहे. लाभार्थी सभासद कामगार आणि त्यांचे सर्व अपत्य. प्रवेशाकरिता सभासद क्रमांक द्यावा लागतो; पुस्तके कर्जावर घेण्याचीही सोय असते.
अभ्यासिका (शाळा-अभ्यास वर्ग): कामगार सभासदांच्या शाळेतील मुलांसाठी वर्गपर्यायी व्यायामिकींचे शिक्षण दिले जाणारे वर्ग आहेत. येथे संध्याकाळी प्राथमिक-उच्च प्राथमिक शाळेतील गणित, मराठी, इंग्रजी इ. विषयांचे मोफत वर्ग चालविले जातात. लाभार्थी ५वी–१०वीची परीक्षा देणाऱ्या कामगार पाल्य विद्यार्थी; अर्ज: कामगार कल्याण केंद्रात नोंदणी. विद्यार्थी प्रवेश दिल्यानंतर तज्ञ प्रशिक्षकांकडून मार्गदर्शन घेतात. यामुळे गरीब कामगार परिवारातील मुलांचे शैक्षणिक विकासात सहाय्य होते.
क्रीडा आणि कला विषयक उपक्रम
टेबल टेनिस व बॅडमिंटन कोर्ट: मुंबई, पुणे, नागपूर इत्यादी शहरांतील कामगार कल्याण केंद्रांमध्ये टेबल टेनिस आणि बॅडमिंटनचे कोर्ट उपलब्ध आहेत. याचा उद्देश कामगारांच्या मुलांना व्यायाम व स्पर्धात्मक खेळांची संधी देणे आहे. लाभार्थी कामगार सभासद व त्यांच्या मुले – विशेषतः किशोरवयीन विद्यार्थी. अर्ज: केंद्रात दिवसांपूर्वी आरक्षण; सुविधा: बॅट-बारची सोय, प्रशिक्षकांचे मार्गदर्शन आवश्यक तेव्हाच.
जलतरण तलाव: मुंबई (प्रभादेवी कामगार क्रीडा भवन), पुणे आणि नागपूर येथील कामगार कल्याण केंद्रांवर सुपीक बसेल सुविधा असलेले स्विमिंग पूल आहेत. येथे मुलांना मोफत किंवा नाममात्र शुल्कात पोहण्याचे प्रशिक्षण, व्यायाम आणि स्पर्धा दिल्या जातात. लाभार्थी कामगार कुटुंबातील पन्नाशीपर्यंत वयोगटातील युवक/युवती.
धनुर्विद्या (आर्चरी): मुंबई कामगार क्रीडा भवनात ७० मीटर लांबीचे धनुर्विद्या प्रशिक्षण केंद्र आहे. हे स्वत:चे संरक्षण व कौशल्य विकसन्यासाठी आहे. लाभार्थी कामगार पाल्ये (लक्ष्यसंख्या वयोगट, क्षमताीनुसार). अर्ज: केंद्रात प्रत्यक्ष जाऊन नाव नोंदवणे.
१० मीटर रायफल शूटिंग: मुंबईतील कामगार क्रीडा भवनात अत्याधुनिक रायफल शूटिंग रेंज आहे (१० मीटर अंतराची). येथे एकाचवेळी १५ खेळाडू सराव करू शकतात. लाभार्थी कामगार कुटुंबातील युवक/युवती, विशेषतः शिस्तबद्ध खेळात रस असलेले. शस्त्र परवाना न लागणार्या रायफलचे प्रशिक्षण व स्पर्धा होतात.
कराटे प्रशिक्षण वर्ग: कामगारांच्या पाल्यांना आत्मसंरक्षण शिकविण्यासाठी मंडळाच्या वतीने नाममात्र शुल्क आकारून कराटेचे वर्ग सुरू केले आहेत. लाभार्थी ७ ते १८ वयोगटातील मुला-मुली, अर्ज: जवळच्या कल्याण केंद्रात. येथे अनुभवी प्रशिक्षकांकडून कराटेचे शारीरिक आणि मानसिक प्रशिक्षण दिले जाते.
जिम्नॅस्टिक वर्ग: नागपूर कामगार कल्याण भवनात जिम्नॅस्टिक्सचे प्रशिक्षण वर्ग चालतात. यामध्ये मुलांना शरीराची लवचिकता आणि संयम विकसित करण्याचे व्यायाम केले जातात. लाभार्थी कामगार पाल्य युवक. (इतर ठिकाणी व्यायामशाळेचा उपयोग करून साध्या व्यायामक्रमाचे वर्ग घेतले जातात.)
योग वर्ग: कामगार कल्याण केंद्रांमध्ये व्यायाम आणि आरोग्यासाठी योगाचे वर्ग सुरू आहेत. लाभार्थी सर्व वयोगट, परंतु विशेषतः कामगार पाल्यांमध्ये उत्सुकता असलेल्यांना समजून घेतले जाते. नोकरीबाहेरील ताणतणाव कमी करण्यासाठी योगा चे प्रशिक्षण दिले जाते.
संगीत, नृत्य व चित्रकला वर्ग: कामगार मंडळ बालकांमधील कलागुण ओतावण्यासाठी विविध कला वर्ग आयोजित करते. संगीत वर्गात मुलांना गाणी, वाद्ये शिकवली जातात; नृत्य वर्गात लोकनृत्य/आधुनिक नृत्य; चित्रकला वर्गात रंगकाम व रेखाटन शिकविले जाते. यांचा उद्देश मुलांमधील नैसर्गिक कलागुणांना जाणीवपूर्वक वाव देणे हा आहे. लाभार्थी मुख्यमंत्रीच्या कला व संस्कृतीत रुची असलेले कामगार पाल्य. अर्ज: स्थानिक कल्याण केंद्रात, पात्रता: सभासदत्व व इच्छुकता, सुविधा: प्रशिक्षक व रंगसाहित्य.
या सर्व सुविधांचे संचालन महाराष्ट्र कामगार कल्याण मंडळाद्वारे त्या शहरांतील विभागीय व गट कार्यालयांमध्ये होतो. लाभार्थी कामगारांसाठी अधिकृत वेबसाईट (उदा. महाराष्ट्र कामगार कल्याण मंडळाची संकेतस्थळ) किंवा जवळच्या कामगार कल्याण केंद्राशी संपर्क करून योजनांबाबत माहिती घेतली जाऊ शकते.
स्त्रोत: महाराष्ट्र कामगार कल्याण मंडळाच्या अधिकृत अहवाल व बातम्यांमधून घेतलेली माहिती.