आषाढ महिन्याच्या शुक्ल पक्षातील पौर्णिमेला साजरी होणारी गुरुपौर्णिमा हा सण केवळ एक उत्सव नसून, आध्यात्मिक जागृतीचे प्रतीक आहे. यंदा हा पवित्र दिवस १० जुलै २०२५ रोजी सर्वत्र उत्साहात साजरा होणार आहे. **गुरू पौर्णिमेचे धार्मिक महत्व** अतुलनीय आहे, कारण हा दिवस गुरु आणि शिष्य यांच्यातील अविनाशी आध्यात्मिक बंधनाचा गौरव करतो. **गुरू पौर्णिमेचे धार्मिक महत्व** केवळ पूजा-अर्चनेपुरते मर्यादित नसून, ते जीवनाला दिशा देणाऱ्या ज्ञानदात्यांच्या ऋणातून मुक्त होण्याची संधी देते. पौर्णिमेच्या या शुभ दिवशी स्नान, दान, मंत्रजप आणि गुरुभक्ती यामुळे मनाला अभूतपूर्व शांती मिळते अशी श्रद्धा रूढ आहे.
व्यास पौर्णिमा: प्रथम गुरूंच्या जन्माचा पावन दिन
गुरुपौर्णिमेला ‘व्यास पौर्णिमा’ किंवा ‘वेद व्यास जयंती’ अशी नावे प्रचलित आहेत, जी या तिथीशी निगडीत असलेल्या ऐतिहासिक आणि पौराणिक महत्त्वाकडे लक्ष वेधतात. ही आषाढ शुक्ल पक्षाची शेवटची तिथी असते, ज्यानंतर श्रावण महिन्याचा पवित्र काळ सुरू होतो. **गुरू पौर्णिमेचे धार्मिक महत्व** विशेषतः महर्षी वेद व्यास यांच्या जन्मदिवसाशी जोडले गेले आहे. चार वेदांचे विभाजन करून ज्ञानाचा प्रसार सुलभ करणाऱ्या वेदव्यासांना ‘आदिगुरु’ मानले जाते. त्यांच्या स्मृतीसाठीच हा दिवस साजरा केला जातो. **गुरू पौर्णिमेचे धार्मिक महत्व** हे वेदव्यासांच्या पूजेशिवाय अपूर्ण राहते, कारण ते विष्णूचे अवतार मानले जातात. म्हणूनच या दिवशी वेदव्यास, भगवान विष्णू आणि माता लक्ष्णी यांच्या संयुक्त पूजेचे खास स्थान आहे, ज्यामुळे जीवनात आनंद आणि समृद्धीचा वास लागतो.
गुरु-शिष्य परंपरेचा अनमोल वारसा
भारतीय संस्कृतीत गुरुचे स्थान देवतुल्य मानले गेले आहे. ‘गुरुर्ब्रह्मा गुरुर्विष्णु गुरुर्देवो महेश्वरः’ हा सिद्धांत गुरुचे महत्त्व स्पष्ट करतो. **गुरू पौर्णिमेचे धार्मिक महत्व** म्हणजे ही गुरु-शिष्य परंपरेची जपणूक करण्याची आणि तिचा गौरव करण्याची पवित्र संधी. या दिवशी केलेली गुरुभक्ती आणि त्यांना दिलेला सन्मान हा केवळ औपचारिकता नसून, आंतरिक कृतज्ञता व्यक्त करण्याचा मार्ग आहे. **गुरू पौर्णिमेचे धार्मिक महत्व** या अर्थानेही मोठे आहे की यामुळे केवळ ज्ञानाचाच नव्हे तर गुरुंच्या आशीर्वादाचा सतत लाभ मिळत राहतो, ज्यामुळे जीवनाच्या प्रत्येक अडचणीवर मात करणे शक्य होते. शिष्याच्या जीवनात गुरु हाच खरा प्रकाशस्तंभ असतो.
पालक: जीवनाचे प्रथम आध्यात्मिक मार्गदर्शक
हिंदू धर्मशास्त्रानुसार, माता-पिता हे मनुष्याचे प्रथम गुरू होत. त्यांच्याकडून मिळणारे संस्कार, नैतिक मूल्ये आणि प्रेम हीच जीवनाची पायाभरणी ठरते. **गुरू पौर्णिमेचे धार्मिक महत्व** केवळ औपचारिक शिक्षकांपुरते मर्यादित न राहता, या दिवशी माता-पित्यांचा आदरसत्कार करणे, त्यांचे चरण स्पर्श करून आशीर्वाद घेणे हेही अत्यंत फलदायी मानले जाते. **गुरू पौर्णिमेचे धार्मिक महत्व** या संदर्भात अधिक व्यापक होते, कारण घरातील वडीलधाऱ्या ज्येष्ठ व्यक्तींचेही या दिवशी पूजन करून त्यांच्या अनुभवजन्य ज्ञानाचा आदर केला जातो. हा सर्वांना एकत्रितपणे कृतज्ञता व्यक्त करण्याचा दिवस असतो.
गुरु चरण वंदन: भक्तीचा श्रेष्ठ अभिव्यक्ती मार्ग
गुरुपौर्णिमेच्या सणाचा सर्वात हृदयस्पर्शी भाग म्हणजे गुरुंचे चरण वंदन. ही कृती केवळ शारीरिक नमस्कार नसून, गुरुंच्या ज्ञान, अनुभव आणि मार्गदर्शनाच्या प्रती श्रद्धा आणि समर्पण भावनेची अभिव्यक्ती आहे. **गुरू पौर्णिमेचे धार्मिक महत्व** या कृतीमध्ये प्रकट होते, कारण यामुळे गुरुकृपा सहज प्राप्त होते. ज्यांना प्रत्यक्ष गुरु उपलब्ध नाहीत, त्यांनी गुरुंच्या प्रतिमेची पूजा करून, फुले अर्पण करून, टिळक लावून आणि नैवेद्य दाखवून आपली भक्ती व्यक्त करावी. **गुरू पौर्णिमेचे धार्मिक महत्व** या भावपूर्ण पूजनात्मक कृतीद्वारे अधिक प्रभावीपणे अनुभवता येते. गुरुमंत्राचा जप करणे हाही या दिवशीचा महत्त्वाचा साधनमार्ग आहे.
भेटीतून व्यक्त होणारी कृतज्ञता
गुरुंच्या प्रती कृतज्ञता व्यक्त करण्याचा एक मूर्त मार्ग म्हणजे त्यांना योग्य अशी भेटवस्तू अर्पण करणे. ही भेट भौतिक मूल्यापेक्षा भावनिक मूल्याने परिपूर्ण असावी. **गुरू पौर्णिमेचे धार्मिक महत्व** या संदर्भातही दिसून येते, कारण गुरुदक्षिणेची ही परंपरा प्राचीन काळापासून चालत आलेली आहे. शिष्याने आपल्या क्षमतेप्रमाणे गुरूला वस्त्र, फळे, मिठाई, पुस्तके किंवा त्यांच्या दैनंदिन गरजेतील उपयुक्त वस्तू भेट म्हणून द्याव्यात. **गुरू पौर्णिमेचे धार्मिक महत्व** केवळ गुरूंपुरते मर्यादित न राहता, माता-पित्यांना एका आसनावर बसवून त्यांची प्रदक्षिणा करणे, चरण स्पर्श करून आशीर्वाद घेणे आणि त्यांना प्रेमाने भेटवस्तू देणे यातही सामावलेले आहे. हा कृतज्ञतेचा पवित्र भाव सर्व संबंधांना दृढ करतो.
सत्यनारायण व्रतकथा: पौर्णिमेचे विशेष पूजन
गुरुपौर्णिमेच्या पौर्णिमा तिथीला सत्यनारायण भगवानांची पूजा व व्रतकथा करण्याचे विशेष फल मानले जाते. भगवान विष्णू आणि माता लक्ष्मी यांच्या संयुक्त पूजनाने घरात शांती आणि समृद्धीचा वास लागतो. **गुरू पौर्णिमेचे धार्मिक महत्व** या पूजेमुळे आणखी वाढते, कारण या दिवशी केलेली भक्ती विशेष ग्राह्य होते. सत्यनारायण कथा ऐकणे किंवा सांगणे, पुराण, गीता किंवा विष्णु सहस्रनाम यांचे पठण करणे यामुळे इतर दिवसांपेक्षा अनेक पटींनी अधिक पुण्यफल प्राप्त होते असे शास्त्र सांगते. **गुरू पौर्णिमेचे धार्मिक महत्व** या वैशिष्ट्यपूर्ण पूजा पद्धतींद्वारे पूर्णत्वास पोहोचते. हे पूजन जीवनातील सर्व प्रकारच्या संकटांपासून रक्षण करते.
देवगुरू बृहस्पतींची कृपा मिळवण्याचे उपाय
देवांचे गुरू म्हणून ओळखले जाणारे बृहस्पती या दिवशी विशेष सन्मानास पात्र ठरतात. **गुरू पौर्णिमेचे धार्मिक महत्व** देवगुरूंच्या पूजेसाठी केलेल्या विशिष्ट उपायांतूनही प्रकट होते. घराच्या ईशान्य कोपऱ्याला (जो ज्ञानाचा कोपरा मानला जातो) हळद मिसळलेल्या पाण्याने स्वच्छ करावे. या कोपऱ्यात तुपाचा दिवा लावावा. हळद ही पवित्रता आणि कृपेचे प्रतीक असल्याने ती देवगुरू बृहस्पतींना अत्यंत प्रिय आहे. या साध्या पण शक्तिशाली उपायामुळे घरात सकारात्मक ऊर्जेचा प्रवाह वाढतो आणि गुरुकृपा सहज प्राप्त होते. **गुरू पौर्णिमेचे धार्मिक महत्व** या प्रकारच्या आचरणांद्वारे व्यक्त होते आणि जीवनातील अडथळे दूर होतात. हे उपाय जीवनाला सकारात्मक दिशा देतात.
स्नान, दान व जप: आत्मिक शुद्धीचे साधन
गुरुपौर्णिमेच्या पवित्र दिवशी प्रातःकाळी सूर्योदयापूर्वी स्नान करणे हे अतिशय महत्त्वाचे मानले जाते. पवित्र नदीत, तळ्यात किंवा घरीच स्नान करून शुद्धता प्राप्त करावी. **गुरू पौर्णिमेचे धार्मिक महत्व** दानधर्माच्या कृतीतूनही व्यक्त होते. ज्ञानार्जनाशी संबंधित वस्तू – पुस्तके, वाहने, लेखणी, दिवे इत्यादी गुरूंना किंवा गरजू विद्यार्थ्यांना दान करणे या दिवशी अत्यंत फलदायी ठरते. मंत्रजप, विशेषतः ‘गुरु मंत्र’ किंवा ‘गायत्री मंत्र’ यांचा जप करून मन एकाग्र करावे. **गुरू पौर्णिमेचे धार्मिक महत्व** या साधनांच्या नियमित अभ्यासातून वाढते. या कृती केल्याने मन शांत होते, आत्मविश्वास वाढतो आणि जीवनात सकारात्मक बदल घडतात अशी दृढ श्रद्धा आहे.
निष्कर्ष: गुरुकृपेचे शाश्वत प्रकाशयात्रा
गुरुपौर्णिमा हा सण आपल्याला जीवनातील खऱ्या मार्गदर्शकांचे ऋण आणि महत्त्व आठवण करून देतो. **गुरू पौर्णिमेचे धार्मिक महत्व** हे केवळ एका दिवसाच्या उत्सवापुरते मर्यादित न राहता, ते आपल्याला गुरुभक्ती, कृतज्ञता आणि आज्ञाधारकता या शाश्वत मूल्यांचे दैनंदिन आचरणात समावेश करण्याचा संदेश देते. **गुरू पौर्णिमेचे धार्मिक महत्व** या अर्थानेही अफाट आहे की हा दिवस आपल्या आध्यात्मिक प्रवासाला नवीन दिशा आणि गती प्रदान करतो. गुरुचा आशीर्वाद हाच जीवनातील सर्वात मोठा आधारस्तंभ आहे आणि हा सण त्या अमूल्य नात्याचा पुनर्जागृतीचा दिवस म्हणून सदैव अभिमानाने साजरा करण्यासारखा आहे. गुरुकृपा हीच खरी जीवनाची समृद्धी आहे.