नाशिक जिल्ह्यात द्राक्ष हंगामाची सुरुवात जानेवारी महिन्यात झाली असून, यंदा उत्पादनात मोठी घट दिसून येत आहे. अवकाळी पावसामुळे आणि ढगाळ वातावरणामुळे द्राक्षांच्या बागा प्रभावित झाल्या आहेत. परिणामी, पुरवठा कमी झाल्याने बाजारात द्राक्षांच्या दरात वाढ झाली आहे. यंदा द्राक्षांना छान भाव मिळत असला तरी शेतकऱ्यांना उत्पादन कमी असल्याने फारसा फायदा होत नाही. निफाड तालुक्यातील खानगावसारख्या भागात द्राक्ष उत्पादक शेतकरी संदीप गारे यांनी सांगितले की, हवामानातील बदलामुळे उत्पादनात घट आली आहे.
अवकाळी पावसाचा तडाखा
महाराष्ट्रातील द्राक्ष उत्पादनावर अवकाळी पावसाचा मोठा परिणाम झाला आहे. मेच्या महिन्यापासून सुरू झालेल्या पावसाने फुलोरा आणि फळधारणेच्या काळात अडचणी निर्माण केल्या. नाशिक, सांगली आणि सोलापूर जिल्ह्यातील द्राक्ष बागांमध्ये २५ ते ५० टक्के उत्पादन घटण्याची शक्यता आहे. यंदा द्राक्षांना छान भाव असूनही, पुरवठा कमी असल्याने बाजारातील मागणी पूर्ण होत नाही. कृषी तज्ज्ञांच्या मते, या हवामानातील बदलामुळे द्राक्षांच्या गुणवत्तेवरही परिणाम होत आहे.
उत्पादनातील घट आणि आकडेवारी
भारतातील द्राक्ष उत्पादनात महाराष्ट्राचा वाटा ८० टक्के आहे, आणि नाशिक जिल्हा त्यातील प्रमुख भाग आहे. यंदाच्या हंगामात एकूण उत्पादन ३० लाख टनांपासून घटून १५ ते २० लाख टनांपर्यंत येऊ शकते. सरासरी प्रति एकर उत्पादन १० ते १२ टन कमी होण्याची शक्यता आहे. यंदा द्राक्षांना छान भाव मिळत असल्याने किरकोळ बाजारात ११० ते १३० रुपये प्रति किलो दर आहे. मात्र, शेतकऱ्यांना उत्पादन कमी असल्याने एकूण उत्पन्नात घट येत आहे.
द्राक्षांच्या दरात वाढ
बाजारात द्राक्षांच्या पुरवठ्यात कमतरता असल्याने दरात मोठी उसळी आली आहे. देशांतर्गत द्राक्षांना १०० ते १२० रुपये प्रति किलो, तर निर्यातक्षम द्राक्षांना १५० ते १८० रुपये दर मिळत आहे. सोनाका, थॉमसन आणि ब्लॅक शरद वाणांच्या दरात वाढ झाली आहे. यंदा द्राक्षांना छान भाव असला तरी बागांमध्ये द्राक्ष घड कमी असल्याने शेतकरी हतबल आहेत. वाशी बाजार समितीत सोनाका जातीच्या द्राक्षांना १००० ते १२०० रुपये प्रति जाळी दर मिळत आहे.
द्राक्ष पॅकेजिंग व्यवसायात यश मिळविण्याचा यशमंत्र आणि व्यवसाय सुरू करण्याबाबत मार्गदर्शन
निर्यातीवरील परिणाम
नाशिक जिल्ह्यातून दरवर्षी मोठ्या प्रमाणात द्राक्ष निर्यात होते, पण यंदा उत्पादन कमी असल्याने निर्यातीत १५ ते २० टक्के घट अपेक्षित आहे. युरोप, नेदरलँड्स, रशिया आणि यूकेसारख्या देशांमध्ये भारतीय द्राक्षांची मागणी आहे. मात्र, कमी पुरवठ्यामुळे निर्यात दर १० ते १५ टक्के वाढले आहेत. यंदा द्राक्षांना छान भाव मिळत असल्याने निर्यातदारांना फायदा होत आहे, पण शेतकऱ्यांना उत्पादन कमी असल्याने त्रास होत आहे. आतापर्यंत ७५०० टन द्राक्ष विदेशात पाठवण्यात आली आहे.
शेतकऱ्यांची स्थिती
द्राक्ष उत्पादक शेतकरी यंदाच्या हंगामात कसोटी पाहत आहेत. सलग पावसामुळे ७० टक्के बागा द्राक्षविना राहिल्या आहेत. प्रति एकर खर्च १ ते १.५ लाख रुपये असून, उत्पादन कमी असल्याने नुकसान होत आहे. शेतकरी जगपत यांनी सांगितले की, पुढील वर्षासाठी पुन्हा गुंतवणूक करावी लागेल. यंदा द्राक्षांना छान भाव असला तरी एकूण नुकसान ६ लाख रुपयांपर्यंत पोहोचू शकते. कृषी विभागाने शेतकऱ्यांना मदत देण्याची मागणी होत आहे.
वाइन उद्योगावर परिणाम
नाशिक हे भारताचे वाइन कॅपिटल म्हणून ओळखले जाते, पण द्राक्ष उत्पादन कमी असल्याने वाइन उत्पादनावर परिणाम होत आहे. वाइन किंमती २५ ते ३० टक्के वाढण्याची शक्यता आहे. द्राक्षांच्या कमतरतेमुळे इनपुट खर्च वाढला आहे. यंदा द्राक्षांना छान भाव मिळत असल्याने वाइन उत्पादकांना त्रास होत आहे, कारण पुरवठा कमी आहे. सांगली आणि सोलापूर भागातील द्राक्ष बागाही प्रभावित आहेत.
वाण आणि गुणवत्ता
सोनाका, थॉमसन, फ्लेम सीडलेस आणि क्रिमसन सीडलेस यासारख्या वाणांवर हवामानाचा परिणाम झाला आहे. ब्लॅक शरद वाणाने चांगले उत्पादन दिले आहे. मात्र, पावसामुळे फंगल इन्फेक्शन वाढले आहे. यंदा द्राक्षांना छान भाव असूनही, गुणवत्ता कमी असल्याने निर्यातीत अडचणी येत आहेत. कृषी तज्ज्ञ आर. जी. सोमकुंवर यांनी सांगितले की, तापमानातील बदलामुळे द्राक्षांच्या रंग आणि आकारावर परिणाम होतो.
बाजारातील स्थिती
देशांतर्गत बाजारात द्राक्षांची मागणी कायम आहे, पण पुरवठा कमी असल्याने दर उच्चांक गाठत आहेत. गुजरात, दिल्ली आणि पंजाबमध्ये नाशिकच्या द्राक्षांची दररोज १५० टन वाहतूक होत आहे. व्यापारी संतोष निकम यांनी सांगितले की, द्राक्ष परिपक्व होऊ द्यावीत. यंदा द्राक्षांना छान भाव कायम राहण्याची शक्यता आहे. मात्र, शेतकऱ्यांनी घाई न करता काळजी घ्यावी.
भविष्यातील आव्हाने
हवामानातील बदल द्राक्ष शेतीसाठी मोठे आव्हान ठरत आहेत. पुढील वर्षी उत्पादन वाढवण्यासाठी शेतकऱ्यांना नवीन तंत्रज्ञान आणि पीक विमा आवश्यक आहे. क्रॉप कवर्स आणि इरिगेशन सिस्टमचा वापर वाढवावा लागेल. यंदा द्राक्षांना छान भाव मिळत असला तरी, दीर्घकाळासाठी शाश्वत उपाययोजना आवश्यक आहेत. सरकारने अर्थसंकल्पात द्राक्ष उत्पादकांसाठी विशेष तरतुदी कराव्यात.
रायझिन आणि प्रोसेसिंग
द्राक्ष उत्पादन कमी असल्याने रायझिन निर्यातीवरही परिणाम होत आहे. महाराष्ट्रातील रायझिन उत्पादनात घट अपेक्षित आहे. बाजारात रायझिन किंमती वाढल्या आहेत. यंदा द्राक्षांना छान भाव असूनही, प्रोसेसिंग युनिट्सना कच्चा माल कमी मिळत आहे. नाशिक आणि सांगली भागातील प्रोसेसर्सनी उत्पादन घटवले आहे.
शेतकऱ्यांच्या अपेक्षा
केंद्रीय अर्थसंकल्पीय अधिवेशनात द्राक्ष उत्पादक शेतकऱ्यांना मोठ्या अपेक्षा आहेत. कांदा आणि द्राक्ष उत्पादकांसाठी विशेष मदत पॅकेजची मागणी आहे. यंदा द्राक्षांना छान भाव मिळत असला तरी, नुकसान भरपाई आवश्यक आहे. शेतकरी संघटनांनी सरकारकडे मागण्या केल्या आहेत.
एकूण परिस्थिती
एकंदरीत, यंदाचा द्राक्ष हंगाम शेतकऱ्यांसाठी कठीण आहे. उत्पादन कमी आणि दर वाढले असले तरी फायदा मर्यादित आहे. यंदा द्राक्षांना छान भाव कायम राहिला तरी, पुढील हंगामासाठी तयारी आवश्यक आहे. नाशिकच्या द्राक्ष पंढरीत बदलत्या हवामानाशी जुळवून घेणे गरजेचे आहे.