कोकणच्या सुपीक जमिनीतून निसटणाऱ्या स्थानिक वाणांच्या संपदेचे संवर्धन आणि गौरव करण्यासाठी डॉ. बाळासाहेब सावंत कृषी विद्यापीठ, दापोली यांनी आयोजित केलेली **स्थानिक फळे आणि भाजीपाला स्पर्धा** यशस्वीपणे पार पडली आहे. विद्यापीठाच्या ५३ व्या वर्धापन दिनाच्या निमित्ताने झालेल्या या स्पर्धेने जिल्ह्यातील शेतकऱ्यांचे अप्रतिम परिश्रम आणि स्थानिक जैवविविधतेचे महत्त्व उजेडात आणले. ही **स्थानिक फळे आणि भाजीपाला स्पर्धा** केवळ एक स्पर्धा नसून, स्थानिक वाणींच्या संवर्धनाला चालना देणारा एक महत्त्वाचा उपक्रम ठरला आहे.
विजेते शेतकरी: सात हातांनी उंचावलेला मोहोर
सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील सात कष्टकरी शेतकऱ्यांनी या स्पर्धेत प्रथम क्रमांक पटकावून विद्यापीठाच्या या उपक्रमावर अमिट छाप उमटविली आहे. या स्पर्धेकरिता उद्यानविद्या महाविद्यालय, मुळदे यांचे डॉ. प्रफुल्ल माळी यांनी जिल्ह्यातील स्थानिक वाणांची फळे आणि भाजीपाला संकलित केला होता. या सात विजेत्यांनी त्यांच्या उत्कृष्ट दर्जाच्या उत्पादनांद्वारे स्पर्धेचे ध्येय साध्य केले आहे. विजेत्यांच्या यादीत उदय सखाराम शेंडगे (उपवडे, कुडाळ) – रसाळ फणस, अच्युत तेंडोलकर (तेंडोली, कुडाळ) – जायफळ, आकाश नरसुले (कुडासे, दोडामार्ग) – कागदी लिंबू, श्रीमती लक्ष्मी शेंडगे (उपवडे, कुडाळ) – लाल कांदा, बी. डी. सावंत (कोंडये, कणकवली) – चारोळी, श्रीमती अनिता ताम्हणकर (गोठोस, कुडाळ) – वाल आणि प्रशांत पालव (मुळदे, कुडाळ) – नीरफणस यांचा समावेश आहे.
वैशिष्ट्यपूर्ण स्थानिक फळे: निसर्गाचे अप्रतिम देणे
शेतकऱ्यांनी सादर केलेली **स्थानिक फळे आणि भाजीपाला स्पर्धा** मध्ये त्यांच्या वैशिष्ट्यपूर्ण गुणधर्मांमुळेच विजय मिळवला. उदाहरणार्थ, आकाश नरसुले यांनी सादर केलेल्या कागदी लिंबूमध्ये ९०% रसाचे प्रमाण आढळून आले, जे वर्षभर उत्पादन देण्याची क्षमता बाळगते. अच्युत तेंडोलकर यांच्या जायफळात ८०% जुळी फळे आढळली असून प्रति झाड १४०० ते १५०० फळांचे उत्पादन घेता येते. उदय शेंडगे यांचा रसाळ फणस हा त्याच्या पिवळसर, गोड गऱ्यांसाठी ओळखला जातो, ज्याचे प्रति फळ वजन १२ किलोपर्यंत जाते. प्रशांत पालव यांचा नीरफणस भाजीसाठी अत्यंत उत्तम मानला जातो.
उत्कृष्ट भाजीपाला: आरोग्य आणि चवीचे खजिने
**स्थानिक फळे आणि भाजीपाला स्पर्धा** मध्ये भाजीपाल्यांच्या श्रेणीतही उत्कृष्ट नमुने पाहायला मिळाले. श्रीमती लक्ष्मी शेंडगे यांच्या लाल कांद्याची वैशिष्ट्ये म्हणजे कमी तिखटपणा, ज्यामुळे तो कच्चा खाण्यासाठी आदर्श आहे आणि त्यात १०.१३% विद्राव्य घटक आहेत. बी. डी. सावंत यांची चारोळी जांभळट रंगाची असून ती रोग आणि किडींना प्रतिकार करण्याची उल्लेखनीय क्षमता बाळगते. श्रीमती अनिता ताम्हणकर यांच्या वालीच्या शेंगा ८ ते १२ सें.मी. लांब असून चवीला उत्तम तसेच बाजारात मोठ्या मागणीत आहेत, तर किडीरोगांचा त्यांना कमी त्रास होतो.
वाण संवर्धन आणि नोंदणी: भविष्यासाठी संवर्धन
या **स्थानिक फळे आणि भाजीपाला स्पर्धा** चे एक प्रमुख उद्दिष्ट म्हणजे विजयी ठरलेल्या या अनमोल स्थानिक वाणींचे संवर्धन, जतन आणि औपचारिक नोंदणी करणे. या दृष्टीने विद्यापीठ या शेतकऱ्यांना पुरेसा प्रोत्साहन आणि मार्गदर्शन देणार आहे. राष्ट्रीय स्तरावर चालू असलेल्या पीपीव्हीएफआरए (Plant Variety Protection & Farmers’ Rights Authority) या प्रकल्पाचा येथे मोठा उपयोग होणार आहे. या प्रकल्पातर्फेच स्थानिक वाणींचे संवर्धन, जतन आणि नोंदणी केली जाते. उद्यानविद्या महाविद्यालय, मुळदे येथील प्रकल्प प्रमुख डॉ. महेश शेंडगे आणि प्रा. हर्षद नाईक या शेतकऱ्यांना नोंदणी प्रक्रियेबाबत सक्रिय मार्गदर्शन करत आहेत.
शैक्षणिक संस्थांची भूमिका आणि शेतकऱ्यांचे आवाहन
उद्यानविद्या महाविद्यालय, मुळदेचे प्राचार्य डॉ. व्ही. व्ही. दळवी यांनी या संदर्भात एक महत्त्वाचे आवाहन केले आहे. त्यांनी स्पष्ट केले की, “राष्ट्रीय स्तरावर पीपीव्हीएफआरए हा प्रकल्प सुरू असून या प्रकल्पातर्फे स्थानिक वाणांचे संवर्धन, जतन आणि नोंदणी केली जाते. जिल्ह्यातील शेतकऱ्यांनी या योजनेतर्फे अर्ज करावे यासाठी आम्ही आग्रही आहोत आणि शेतकऱ्यांना सर्वतोपरी सहकार्य करणार आहोत.” हे आवाहन या **स्थानिक फळे आणि भाजीपाला स्पर्धा** च्या यशस्वी आयोजनानंतर अधिक महत्त्वाचे ठरते, कारण त्यामुळे शेतकऱ्यांना त्यांच्या कष्टाने जपलेल्या वाणींचे कायमस्वरूपी संरक्षण मिळण्याची शक्यता निर्माण होते.
स्थानिक वाणींचे महत्त्व आणि भविष्यातील वाटचाल
या स्पर्धेने कोकणच्या शेतीच्या भविष्यासाठी अनेक महत्त्वाचे मुद्दे उपस्थित केले आहेत. स्थानिक वाणी ह्या निसर्गाच्या अनुकूल असतात, विशिष्ट प्रदेशाच्या हवामानाला आणि मातीच्या स्वरूपाला जुळवून घेतल्या गेलेल्या असतात, त्यामुळे त्यांची लागवड सुलभ असते आणि रासायनिक खतांची गरज कमी असते. याशिवाय, त्यांचे वैशिष्ट्यपूर्ण गुणधर्म (जसे की चारोळीचा रोग प्रतिकार किंवा कागदी लिंब्याचे वर्षभर उत्पादन) हे स्थानिक शेतीला आर्थिकदृष्ट्या अधिक फायदेशीर बनवू शकतात. **स्थानिक फळे आणि भाजीपाला स्पर्धा** सारख्या उपक्रमांमुळे या वाणींची ओळख वाढते, शेतकऱ्यांना त्यांच्या कामाचे योग्य मूल्य मिळते आणि इतर शेतकऱ्यांना प्रेरणा मिळते. विद्यापीठाकडून होणारे प्रोत्साहन आणि पीपीव्हीएफआरए योजनेतर्फे होणारी नोंदणी यामुळे ही अनमोल जैवविविधता पिढ्यानपिढ्या टिकून राहण्याची शक्यता वाढते. हे स्थानिक फळे आणि भाजीपाला यांचे संवर्धन केवळ शेतीसाठी नव्हे, तर संपूर्ण पर्यावरणीय समतोलासाठीही गरजेचे आहे.
निष्कर्ष: संवर्धनाच्या दिशेने एक सुरुवात
डॉ. बाळासाहेब सावंत कृषी विद्यापीठाची ही **स्थानिक फळे आणि भाजीपाला स्पर्धा** ही केवळ एक स्पर्धा नव्हती, तर कोकणच्या शेती वारशाचे संवर्धन आणि पुनरुज्जीवन करण्याचा एक जाणीवपूर्ण प्रयत्न होता. सात विजेती शेतकऱ्यांचे यश हे स्थानिक ज्ञान, कष्ट आणि निसर्गाशी असलेल्या सहजीवनाचे प्रतीक आहे. विद्यापीठाच्या मार्गदर्शनाखाली पीपीव्हीएफआरए योजनेत या वाणींची नोंदणी होणे हा पुढचा महत्त्वाचा टप्पा असेल. अशा प्रयत्नांमुळेच आपली अनोखी शेती संस्कृती आणि जैवविविधता जपली जाऊ शकेल. या स्पर्धेने दिलेली चालना पुढील वर्षी अधिक व्यापक **स्थानिक फळे आणि भाजीपाला स्पर्धा** आयोजित करण्यास प्रेरणा देईल, अशी अपेक्षा आहे. ही स्पर्धा खरेतर शेतकरी, संशोधक आणि संवर्धनकर्ते यांच्यातील एक आशादायी सेतूच आहे.