महाराष्ट्र शासनाच्या महिला व बालकल्याण विभागाने बालिकांच्या शिक्षणासाठी आणि आर्थिक सक्षमीकरणासाठी “माझी कन्या भाग्यश्री” योजनेचे रूपांतर करून एका अधिक व्यापक व सक्षम योजनेची सुरुवात केली आहे. ही नवीन योजना “लेक लाडकी” या नावाने ऑपरेशनल झाली आहे, जी विशेषतः राज्यातील आर्थिकदृष्ट्या दुर्बल घरांमधील बालिकांना त्यांच्या जन्मापासून तारुण्यापर्यंत आर्थिक पाठबळ देण्याचे उद्दिष्ट बाळगते. **लेक लाडकी योजनेच्या साडेतीन हजार लाभार्थ्यांना डिबिटीद्वारे अनुदान वितरीत** करण्यात आले आहे, हे या योजनेच्या प्रभावी अंमलबजावणीचे एक मोठे उदाहरण आहे. यशस्वीरित्या लागू होणाऱ्या या योजनेचे फायदे आता स्पष्टपणे दिसू लागले आहेत.
लेक लाडकी योजनेचा उदय आणि उद्दिष्टे
मार्च २०२३ मधील अर्थसंकल्पीय अधिवेशनात लेक लाडकी योजनेची औपचारिक घोषणा करण्यात आली. या योजनेचे मूळ उद्दिष्ट म्हणजे गरिबीरेषेखालील कुटुंबांतील बालिकांच्या जीवनाच्या महत्त्वाच्या टप्प्यांवर आर्थिक सहाय्य प्रदान करणे, त्यामुळे त्यांच्या शिक्षणास चालना मिळावी आणि भविष्यातील आर्थिक सुरक्षितता वाढावी. योजना पिवळ्या व केशरी रेशन कार्डधारक कुटुंबांपुरती मर्यादित असून, १ एप्रिल २०२३ नंतर जन्मलेल्या बालिका, ज्यांच्या पालकांचे वार्षिक उत्पन्न १ लाख रुपयांपेक्षा जास्त नसेल, त्या या योजनेच्या लाभाच्या पात्र ठरतात. लाभार्थ्यांच्या बँक खात्यात थेट हस्तांतरण (DBT) पद्धतीने अनुदान वितरित करण्याच्या या योजनेच्या यशाचे प्रतिक म्हणून **लेक लाडकी योजनेच्या साडेतीन हजार लाभार्थ्यांना डिबिटीद्वारे अनुदान वितरीत** करण्यात आले आहे.
पात्रता आणि अर्ज प्रक्रियेची सविस्तर माहिती
लेक लाडकी योजनेसाठी पात्रता अटी स्पष्ट आहेत. कुटुंबातील पहिल्या दोन मुलींना योजनेचा लाभ मिळतो. जर जुळ्या मुली जन्माला आल्या तर दोघींना पूर्ण लाभ मिळणार आहे. मात्र, कुटुंबात मुलगा व मुलगी अशी दोन्ही असल्यास, फक्त मुलगीच या योजनेच्या लाभास पात्र ठरेल. लाभ घेण्यासाठी अर्ज करणे अनिवार्य आहे. अर्ज करण्याची प्रक्रिया सुलभ करण्यात आली आहे. अर्ज नागरी व ग्रामीण बाल विकास प्रकल्प अधिकारी, जिल्हा कार्यक्रम अधिकारी, जिल्हा परिषद, महिला व बालविकास अधिकारी, विभागीय उपायुक्त यांच्या महिला व बालविकास कार्यालयात उपलब्ध आहेत. तसेच, अंगणवाडी सेविकांद्वारे लाभार्थ्यांचे अर्ज विहित नमुन्यात व आवश्यक कागदपत्रांसह भरून घेण्यात येतात आणि ते अंगणवाडी पर्यवेक्षिकांकडे सादर केले जातात. या सर्व प्रयत्नांचे परिणाम म्हणून आज **लेक लाडकी योजनेच्या साडेतीन हजार लाभार्थ्यांना डिबिटीद्वारे अनुदान वितरीत** झालेले आहे.
लाभार्थ्यांसाठी कागदपत्रांची आवश्यकता
योजनेच्या अंतर्गत लाभ घेण्यासाठी विशिष्ट कागदपत्रे सादर करणे अनिवार्य आहे. यात मुलीचा जन्म दाखला, पालकांचे आधार कार्ड, लाभार्थी मुलीचे आधार कार्ड (शक्य असल्यास), कुटुंबाचे रेशन कार्ड (पिवळे/केशरी) आणि वार्षिक उत्पन्न दाखला यांचा समावेश होतो. ही कागदपत्रे अर्जासोबत जमा करावी लागतात. कागदपत्रांची पूर्णता आणि अचूकता ही डीबीटीद्वारे अनुदान मिळण्याच्या प्रक्रियेसाठी महत्त्वाची आहे. अर्जाची छाननी केल्यानंतर आणि पात्रता निश्चित झाल्यानंतरच अनुदानाचे वितरण केले जाते. या व्यवस्थित प्रक्रियेमुळेच **लेक लाडकी योजनेच्या साडेतीन हजार लाभार्थ्यांना डिबिटीद्वारे अनुदान वितरीत** करणे शक्य झाले.
मुलीच्या वाटचालीत वेगवेगळ्या टप्प्यांवर मिळणारे आर्थिक लाभ
लेक लाडकी योजनेचे सर्वात आकर्षक वैशिष्ट्य म्हणजे मुलीच्या वाढदिवसापासून तिच्या तारुण्यापर्यंत विविध टप्प्यांवर वितरित होणारे आर्थिक प्रोत्साहन. या सात-टप्प्यातील आर्थिक योजनेची रूपरेषा खालीलप्रमाणे आहे:
* **जन्मानंतर:** मुलीच्या जन्मानंतर पहिल्या रकमेम्हणून ₹५,०००.
* **इयत्ता पहिलीत प्रवेश:** शाळेतील पहिल्या वर्गात प्रवेश घेताना ₹६,०००.
* **इयत्ता सहावीत प्रवेश:** माध्यमिक शिक्षणाच्या दहाव्या वर्गात (सहावीत) प्रवेश घेताना ₹७,०००.
* **इयत्ता अकरावीत प्रवेश:** उच्च माध्यमिक शिक्षणाच्या बाराव्या वर्गात (अकरावीत) प्रवेश घेताना ₹८,०००.
* **वय १८ वर्षे पूर्ण:** मुलीचे वय १८ वर्षे पूर्ण झाल्यावर एकाच रक्कमेम्हणून ₹७५,०००.
या सर्व रक्कमांची बेरीज ₹१,०१,००० इतकी आहे, जी मुलीच्या भविष्यातील शिक्षणासाठी, व्यावसायिक प्रशिक्षणासाठी किंवा लग्नासाठी एक महत्त्वाची आर्थिक ताकद बनते. या टप्प्याटप्प्याने मिळणाऱ्या रक्कमेमुळे पालकांना मुलीच्या शिक्षणासाठी आणि विकासासाठी योग्य नियोजन करणे सोपे जाते. हे लाभ सहजतेने पोहोचावेत यासाठी **लेक लाडकी योजनेच्या साडेतीन हजार लाभार्थ्यांना डिबिटीद्वारे अनुदान वितरीत** करण्याची प्रक्रिया अव्याहतपणे सुरू आहे.
योजनेची प्रगती आणि भविष्यातील संधी
लेक लाडकी योजनेला प्रारंभापासूनच चांगला प्रतिसाद मिळाला आहे. आतापर्यंत एकूण ४१७३ अर्ज प्राप्त झाले आहेत. यातील बहुतांश अर्जांची छाननी झाली असून, जिल्हा परिषद अधिकाऱ्यांकडून (DPO) आतापर्यंत ३४३३ अर्जांना मंजुरी देण्यात आली आहे. या मंजूर अर्जांनुसार, लाभार्थी बालिकांच्या बँक खात्यात थेट हस्तांतरणाद्वारे (DBT) एकूण १ कोटी ७१ लाख ६५ हजार रुपयांचे अनुदान आतापर्यंत सुरक्षितपणे वितरित करण्यात आले आहे. हा आकडा योजनेच्या यशस्वी अंमलबजावणीचे द्योतक आहे. अधिकाधिक पात्र कुटुंबांना या योजनेचा लाभ मिळावा यासाठी सरकारने जागरूकता मोहीम चालविली आहे. अद्याप ज्या कुटुंबांनी अर्ज केले नाहीत त्यांनी लवकरात लवकर संबंधित कार्यालयात संपर्क साधावा. या प्रयत्नांच्या परिणामी पुढील काळात **लेक लाडकी योजनेच्या साडेतीन हजार लाभार्थ्यांना डिबिटीद्वारे अनुदान वितरीत** करण्याच्या संख्येत लक्षणीय वाढ अपेक्षित आहे.
सामाजिक बदलाचे साधन म्हणून लेक लाडकी
लेक लाडकी योजना ही केवळ आर्थिक सहाय्याची योजना नसून, एक सामाजिक बदल घडवून आणणारे साधन आहे. मुलींच्या जन्माला आर्थिक मूल्य न जोडता, त्यांच्या भविष्यातील गरजा पूर्ण करण्यासाठी ही योजना सक्षम बनवण्याचा प्रयत्न करते. शिक्षणाच्या विविध टप्प्यांवर मिळणारे प्रोत्साहन मुलींना शाळा सोडण्यापासून रोखू शकते. १८ वर्षांनंतर मिळणारी मोठी रक्कम त्यांना पुढील शिक्षणासाठी किंवा स्वावलंबी होण्यासाठी पायाभूत सुविधा उपलब्ध करून देते. ही योजना मुलगा आणि मुलगी यातील भेदभाव कमी करण्यासाठीही एक सकारात्मक पाऊल आहे. पालकांच्या मनात मुलींच्या भविष्याबद्दल असलेल्या चिंतेत घट होऊन, त्यांच्या विकासासाठी गुंतवणूक करण्यास प्रोत्साहन मिळते. या सामाजिक उद्दिष्टांना साध्य करण्यासाठी **लेक लाडकी योजनेच्या साडेतीन हजार लाभार्थ्यांना डिबिटीद्वारे अनुदान वितरीत** करणे हा एक महत्त्वाचा टप्पा आहे.
निष्कर्ष: भविष्यासाठी गुंतवणूक
महाराष्ट्रातील लेक लाडकी योजना ही राज्यातील बालिकांच्या कल्याणासाठीची एक महत्त्वाकांक्षी व सकारात्मक पाऊल आहे. मुलींच्या जन्मापासून ते तारुण्यापर्यंत सात टप्प्यांवर आर्थिक सहाय्य देऊन, त्यांच्या शैक्षणिक आणि व्यक्तिगत विकासाला चालना देण्याचा हा उपक्रम आहे. पिवळ्या व केशरी रेशन कार्डधारक कुटुंबांना लक्ष्यित करून ही योजना खऱ्या अर्थाने गरजू घरांपर्यंत पोहोचण्याचा प्रयत्न करते. ३४०० पेक्षा जास्त लाभार्थ्यांना आतापर्यंत एक कोटीहून अधिक रुपयांचे अनुदान DBT मार्गाने वितरित केले जाऊन योजनेची प्रारंभिक यशाची कहाणी सांगितली गेली आहे. सामाजिक दृष्टिकोनात बदल घडवून आणण्याच्या दिशेने ही योजना एक आशादायी पाऊल आहे. राज्यातील प्रत्येक पात्र बालिकेचे भविष्य उज्वल व्हावे यासाठी **लेक लाडकी योजनेच्या साडेतीन हजार लाभार्थ्यांना डिबिटीद्वारे अनुदान वितरीत** करण्याच्या प्रक्रियेसह ही योजना पुढे सरकत आहे, एका सक्षम आणि समृद्ध महाराष्ट्राच्या निर्मितीत योगदान देण्याच्या मार्गावर आहे.