मकरसंक्रांती 2026 हा सण प्राचीन वैदिक काळापासून साजरा होत आहे, ज्याचा उल्लेख महाभारत आणि अन्य पुराणांमध्ये आढळतो. हा उत्सव सूर्याच्या उत्तरायण सुरू होण्याचे प्रतीक आहे, ज्यात सूर्य दक्षिणायनातून उत्तर दिशेने प्रवास करतो. प्राचीन भारतीय संस्कृतीत सूर्याच्या हालचालींवर आधारित जीवनशैली होती, आणि मकरसंक्रांती ही सूर्य मकर राशीत प्रवेश करताच साजरी होते. इतिहासकारांच्या मते, हा सण कापणीचा उत्सव म्हणूनही ओळखला जातो, ज्यात शेतकरी आपल्या पीकांच्या यशासाठी आभार मानतात. अनेक प्राचीन ग्रंथांमध्ये याचा उल्लेख सूर्य देवतेच्या पूजेशी जोडला गेला आहे, ज्यामुळे हा सण धार्मिक आणि सांस्कृतिकदृष्ट्या महत्वपूर्ण ठरतो. हा सण भारत आणि नेपाळमध्ये मध्य-हिवाळ्यातील कापणी उत्सव म्हणून साजरा होतो.
धार्मिक महत्व
धार्मिकदृष्ट्या, हा सण सूर्य देवता सूर्यनारायणाची पूजा करण्यासाठी ओळखला जातो, ज्यात उत्तरायण काळ सुरू होतो आणि देवांचा दिवस मानला जातो. मकरसंक्रांती 2026 मध्ये, भक्त गंगा, यमुना, गोदावरी सारख्या पवित्र नद्यांमध्ये स्नान करून पापमुक्त होण्याचा प्रयत्न करतात. हिंदू, बौद्ध, शीख आणि जैन धर्मीय हा सण साजरा करतात, ज्यात विष्णू आणि लक्ष्मीची पूजाही केली जाते. उत्तरायण हा काळ आध्यात्मिक प्रगतीसाठी शुभ मानला जातो, ज्यात दान, पूजा आणि उपवास यांचा समावेश असतो. हा सण चांगल्या आणि वाईटाच्या विजयाचे प्रतीक आहे, ज्यात सूर्याची ऊर्जा जीवन, आरोग्य आणि ज्ञानाचे प्रतीक मानली जाते. अशा प्रकारे, हा उत्सव धार्मिक एकतेचेही दर्शन घडवतो.
पौराणिक कथा
पौराणिक कथांनुसार, संक्रांती ही एक देवता आहे जी संकासुर नावाच्या राक्षसाचा वध करते, आणि दुसऱ्या दिवशी किंक्रांत म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या दिवशी किंकरासुरचा वध करते. मकरसंक्रांती 2026 च्या निमित्ताने, ही कथा सणाच्या मागे असलेल्या चांगल्या आणि वाईटाच्या लढाईचे स्मरण करून देते. महाभारतात भीष्म पितामहाने उत्तरायण सुरू होईपर्यंत प्राण सोडले नाहीत, कारण हा काळ मोक्ष प्राप्तीसाठी शुभ मानला जातो. केरळमध्ये, सबरीमाला येथे मकरविलक्कू प्रज्वलित करून राक्षसावर विजय साजरा केला जातो. त्रिपुरामध्ये, हंगराई उत्सव दोन भावांच्या मिथकावर आधारित आहे, ज्यात शिवाने निर्माण केलेल्या हंगराईच्या मृत्यूनंतर नदीत अस्थी विसर्जनाची परंपरा आहे. अशा कथा सणाला गहन अर्थ देतात.
पंचांगीय महत्व
पंचांगीय किंवा खगोलीय दृष्टिकोनातून, हा सण सूर्याच्या मकर राशीत प्रवेशाचे प्रतीक आहे, जे सूर्यमान कॅलेंडरवर आधारित आहे. मकरसंक्रांती 2026 ही १४ जानेवारीला येईल, ज्यात सूर्य धनु राशीतून मकर राशीत संक्रमण करेल. हे संक्रमण उत्तरायणाची सुरुवात दर्शवते, ज्यात दिवस लांब होतात आणि हिवाळा संपतो. खगोलीय गणनेनुसार, हे तारीख लीप वर्षात १५ जानेवारीला येते, पण २०२६ मध्ये १४ जानेवारी आहे. सूर्याचे हे उत्तर दिशेने वाटचाल पृथ्वीच्या उत्तर गोलार्धात उष्णता आणि प्रकाश वाढवते. हा सण खगोलीय घटनेच्या आधारावर साजरा होणारा एकमेव हिंदू उत्सव आहे, ज्यात सूर्याच्या २७० डिग्री एकलीप्टिक लाँगिट्यूडचा उल्लेख होतो.
अध्यात्मिक पैलू
अध्यात्मिकदृष्ट्या, उत्तरायण हा काळ आध्यात्मिक उन्नतीसाठी आदर्श मानला जातो, ज्यात ध्यान, प्रार्थना आणि दान यांचा समावेश असतो. मकरसंक्रांती 2026 मध्ये, भक्त पवित्र स्नान करून आत्मशुद्धी करतात आणि सूर्याला अर्घ्य देऊन जीवनशक्ती प्राप्त करतात. हा सण कर्माचे शुद्धीकरण आणि सकारात्मक परिवर्तनाचे प्रतीक आहे, ज्यात तीळ आणि गूळ वाटप करून एकता दर्शवली जाते. अध्यात्मिक ग्रंथांमध्ये, हा काळ देवांचा मानला जातो, ज्यात मोक्ष प्राप्तीची संधी मिळते. अनेक भक्त कुंभमेळ्यात स्नान करतात, जे प्रत्येक १२ वर्षांनी भरते. हा उत्सव मनुष्य आणि निसर्ग यांच्यातील आध्यात्मिक बंधन मजबूत करतो, ज्यात सूर्याची पूजा ज्ञान आणि आरोग्याचे स्रोत म्हणून केली जाते.
उत्सवाच्या रीतीरिवाज
उत्सवाच्या रीतीरिवाजांमध्ये, भक्त सकाळी लवकर उठून पवित्र नदीत स्नान करतात आणि सूर्याला तीळ, तांदूळ आणि लाल फुले अर्पण करतात. मकरसंक्रांती 2026 च्या दिवशी, दान करणे महत्वपूर्ण आहे, ज्यात तीळ, गूळ आणि धान्य गरिबांना वाटले जाते. पारंपरिक पदार्थ जसे तीळगुळ लाडू, चिक्की आणि खिचडी तयार केली जाते, ज्यात तीळ आणि गूळ एकत्र करून मिठास आणि उष्णता दर्शवली जाते. पतंग उडवणे, बॉनफायर आणि सामुदायिक मेजवान्या यांचा समावेश असतो. काही प्रदेशात जनावरांची पूजा केली जाते, जसे कर्नाटकात गायींना सजवणे. हे रिवाज सणाला उत्साही आणि एकत्रित स्वरूप देतात.
विविध प्रदेशातील उत्सव
भारताच्या विविध प्रदेशात हा सण वेगवेगळ्या नावांनी साजरा होतो, जसे गुजरातमध्ये उत्तरायण, तमिळनाडूत पोंगल आणि पंजाबमध्ये माघी. मकरसंक्रांती 2026 मध्ये, गुजरातमध्ये पतंग उडवण्याची स्पर्धा आयोजित केली जाते, तर असममध्ये माघ बिहू म्हणून बॉनफायर आणि पारंपरिक खेळ साजरे होतात. महाराष्ट्रात तीळगुळ वाटप करून “तीळगुळ घ्या गोड गोड बोला” म्हणतात. आंध्र प्रदेशात पेड्डा पांडुग म्हणून चार दिवस साजरा होतो, ज्यात भोगी, संक्रांती, कनुमा आणि मुक्कनुमा यांचा समावेश. बंगालमध्ये पौष संक्रांती म्हणून पीठे तयार केले जातात. हे विविधता सणाच्या राष्ट्रीय एकतेचे दर्शन घडवते.
कृषी आणि सांस्कृतिक महत्व
कृषीदृष्ट्या, हा सण कापणीचा उत्सव आहे, ज्यात शेतकरी आपल्या पीकांच्या यशासाठी आभार मानतात आणि नवीन हंगामाची सुरुवात करतात. मकरसंक्रांती 2026 च्या निमित्ताने, अनेक शेतकरी जनावरांची पूजा करतात आणि सामुदायिक मेजवान्या आयोजित करतात. सांस्कृतिकदृष्ट्या, हा सण कला, नृत्य आणि संगीत यांचा उत्सव आहे, ज्यात मेळे आणि मेळावे भरतात. कुंभमेळा सारखे मोठे मेळे याच काळात भरतात, ज्यात लाखो भक्त सहभागी होतात. हा सण सामाजिक एकता वाढवतो, ज्यात कुटुंब आणि मित्र एकत्र येतात. अशा प्रकारे, हा उत्सव कृषी आणि सांस्कृतिक वारसा जोपासतो.
2026 ची तारीख आणि मुहूर्त
२०२६ मध्ये, हा सण १४ जानेवारीला बुधवारी साजरा होईल, ज्यात संक्रांतीचा क्षण दुपारी ३:१३ वाजता आहे. मकरसंक्रांती 2026 चा पुण्य काळ दुपारी ३:१३ ते ५:४५ पर्यंत आहे, तर महापुण्य काळ ३:१३ ते ४:५८ पर्यंत. हे मुहूर्त पूजा आणि स्नानासाठी शुभ मानले जातात. लीप वर्ष नसल्याने तारीख १४ जानेवारी आहे. भक्त या मुहूर्तात सूर्य पूजा करतात आणि दान देतात. हे गणना सूर्याच्या संक्रमणावर आधारित आहेत, ज्यात सूर्यमान कॅलेंडरचा वापर होतो.
उत्सवातील पारंपरिक पदार्थ
उत्सवात पारंपरिक पदार्थ महत्वपूर्ण भूमिका बजावतात, जसे तीळ आणि गूळापासून बनवलेले लाडू, जे उष्णता आणि मिठास दर्शवतात. मकरसंक्रांती 2026 मध्ये, विविध प्रदेशात वेगवेगळे पदार्थ तयार केले जातात, जसे गुजरातमध्ये उंधीयू, महाराष्ट्रात तीळगुळ आणि तमिळनाडूत पोंगल. हे पदार्थ कापणीच्या उत्पादनांपासून बनवले जातात, ज्यात तांदूळ, दही आणि फळांचा समावेश असतो. असे पदार्थ खाण्याने आरोग्य लाभ मिळतात आणि सणाच्या उत्साहात भर पडते. हे पदार्थ कुटुंब एकत्र आणतात आणि परंपरा जपतात.