अमरावती जिल्ह्यात आरोग्य विभागाने जन्म आणि मृत्यूच्या नोंदणीबाबत नागरिकांना जागरूक करण्यासाठी विशेष मोहीम राबवली आहे. जिल्हा आरोग्य अधिकारी डॉ. प्रवीण पारिसे यांनी सांगितले की, जन्म किंवा मृत्यूची घटना घडल्यानंतर 21 दिवसांच्या आत नोंदणी करणे अत्यंत आवश्यक आहे. जन्म-मृत्यूची नोंदणी 21 दिवसांत करणे बंधनकारक असल्यामुळे, नागरिकांनी याकडे दुर्लक्ष करू नये. ही प्रक्रिया शासनाच्या Registration of Births and Deaths Act, 1969 अंतर्गत अनिवार्य आहे. विहित मुदतीत नोंदणी न केल्यास भविष्यात कागदपत्रांसंबंधी अडचणी येऊ शकतात. या मोहिमेद्वारे ग्रामीण आणि शहरी भागातील लोकांना जागरूक करण्यात येत आहे. डॉ. पारिसे यांनी आवाहन केले की, प्रत्येक कुटुंबाने ही जबाबदारी गांभीर्याने घ्यावी. यामुळे शासकीय योजनांचा लाभ घेणे सोपे होते आणि प्रशासकीय प्रक्रिया सुकर होते. अमरावती जिल्ह्यात अनेक नोंदणी केंद्रे उपलब्ध आहेत, जेथे नागरिक सहज नोंदणी करू शकतात.
नोंदणी प्रक्रियेची माहिती
जन्म किंवा मृत्यूची नोंदणी करण्यासाठी नागरिकांना स्थानिक स्वराज्य संस्था किंवा शासकीय रुग्णालयात जावे लागते. जन्म-मृत्यूची नोंदणी 21 दिवसांत करणे बंधनकारक असल्याने, घटना घडल्यानंतर तातडीने संबंधित केंद्रात संपर्क साधावा. 21 दिवसांच्या आत नोंदणी केल्यास प्रमाणपत्र मोफत मिळते. Maharashtra Registration of Births and Deaths Rules, 1976 नुसार, ही प्रक्रिया सुलभ करण्यात आली आहे. नागरिकांना आवश्यक कागदपत्रे जसे की जन्म प्रमाणपत्र किंवा मृत्यूचा पुरावा सादर करावा लागतो. ग्रामपंचायत, नगरपरिषद किंवा रुग्णालयातील अधिकृत अधिकारी ही नोंदणी करतात. ही प्रक्रिया ऑनलाइन देखील उपलब्ध आहे, ज्यामुळे वेळ वाचतो. डॉ. पारिसे यांनी सांगितले की, अनेकदा दुर्लक्षामुळे उशीर होतो, पण त्यामुळे अतिरिक्त दंड आणि कागदपत्रांची पूर्तता करावी लागते. नागरिकांनी वेळेत नोंदणी करून स्वतःच्या सोयीचा विचार करावा.
जन्म नोंदणीचे महत्व
जन्म नोंदणी ही बालकाच्या भविष्यातील विकासासाठी अत्यंत महत्वाची आहे. जन्म-मृत्यूची नोंदणी 21 दिवसांत करणे बंधनकारक असल्यामुळे, पालकांनी नवजात बालकाची नोंदणी तातडीने करावी. ही नोंदणी शाळा प्रवेश, महाविद्यालयीन शिक्षण, आधार कार्ड, पासपोर्ट आणि मतदान ओळखपत्र काढण्यासाठी आवश्यक आहे. शासकीय योजना, शिष्यवृत्ती आणि वयाचा पुरावा म्हणूनही हे प्रमाणपत्र उपयुक्त ठरते. अमरावती जिल्ह्यात अनेक पालकांनी या प्रक्रियेकडे दुर्लक्ष केल्यामुळे अडचणी आल्या आहेत. डॉ. पारिसे यांनी उदाहरण दिले की, नोंदणी नसल्यास शाळा प्रवेश रद्द होऊ शकतो. ही नोंदणी बालकाच्या अधिकारांचे रक्षण करते आणि सामाजिक सुरक्षा प्रदान करते. नागरिकांनी ही प्रक्रिया गांभीर्याने घेऊन, भविष्यातील तांत्रिक अडथळे टाळावेत.
मृत्यू नोंदणीचे फायदे
मृत्यू नोंदणी ही कुटुंबाच्या आर्थिक आणि कायदेशीर स्थिरतेसाठी आवश्यक आहे. जन्म-मृत्यूची नोंदणी 21 दिवसांत करणे बंधनकारक असल्याने, कुटुंबातील सदस्यांनी मृत्यूनंतर तातडीने नोंदणी करावी. हे प्रमाणपत्र वारसाहक्क निश्चित करणे, मालमत्तेचे हस्तांतरण, पेन्शन, विमा दावे आणि बँक खाती हस्तांतरित करण्यासाठी उपयुक्त आहे. शासकीय नोंदी अद्ययावत ठेवण्यासाठीही हे महत्वाचे आहे. अमरावतीमध्ये अनेक कुटुंबांनी उशीर केल्यामुळे कायदेशीर लढाया लढाव्या लागल्या आहेत. डॉ. पारिसे यांनी सांगितले की, वेळेत नोंदणी केल्यास कुटुंबाला आर्थिक नुकसान टाळता येते. ही प्रक्रिया सामाजिक जबाबदारीचे प्रतीक आहे आणि कुटुंबाच्या भविष्याचे संरक्षण करते.
उशीर झाल्यास होणाऱ्या अडचणी
अनेकदा नागरिकांच्या दुर्लक्षामुळे जन्म किंवा मृत्यूची नोंदणी उशिरा होते. जन्म-मृत्यूची नोंदणी 21 दिवसांत करणे बंधनकारक असल्यामुळे, 21 दिवसांनंतर नोंदणी केल्यास लेट फी भरावी लागते. 30 दिवसांपर्यंत लेट फी कमी असते, पण एक वर्षानंतर मजिस्ट्रेटच्या परवानगीने आणि शपथपत्रासह नोंदणी होते. अमरावती जिल्ह्यात अशा प्रकरणांमध्ये पोलीस चौकशी आणि अतिरिक्त कागदपत्रांची पूर्तता करावी लागते. डॉ. पारिसे यांनी आवाहन केले की, ही कटकट टाळण्यासाठी वेळेत नोंदणी करा. उशीरामुळे वेळ आणि पैसा दोन्ही खर्च होतात. नागरिकांनी जागरूक राहून ही प्रक्रिया पूर्ण करावी.
शासनाच्या योजना आणि आवाहन
शासनाने जन्म आणि मृत्यू नोंदणीला प्रोत्साहन देण्यासाठी विविध योजना राबवल्या आहेत. जन्म-मृत्यूची नोंदणी 21 दिवसांत करणे बंधनकारक असल्याने, मोफत प्रमाणपत्र देण्याची तरतूद आहे. Civil Registration System (CRS) द्वारे ऑनलाइन नोंदणी सुविधा उपलब्ध आहे. अमरावती जिल्ह्यात आरोग्य विभागाने जागरूकता शिबिरे आयोजित केली आहेत. डॉ. प्रवीण पारिसे यांनी नागरिकांना आवाहन केले की, सामाजिक जबाबदारी ओळखून नोंदणी करा. या योजनांमुळे ग्रामीण भागातील नागरिकांना लाभ होतो. शासनाचे उद्दिष्ट 100% नोंदणी साध्य करणे आहे.
आरोग्य विभागाची भूमिका
आरोग्य विभाग जन्म आणि मृत्यू नोंदणी प्रक्रियेत महत्वाची भूमिका बजावतो. जन्म-मृत्यूची नोंदणी 21 दिवसांत करणे बंधनकारक असल्यामुळे, रुग्णालयातील वैद्यकीय अधिकारी घटना नोंदवतात. अमरावती जिल्ह्यात डॉ. पारिसे यांच्या नेतृत्वात ही प्रक्रिया मजबूत करण्यात आली आहे. विभागाने प्रशिक्षण कार्यक्रम राबवले आहेत. नागरिकांना मार्गदर्शन देण्यासाठी हेल्पलाइन सुरू आहे. ही भूमिका जनजागृती आणि प्रशासकीय समन्वयासाठी महत्वाची आहे.
नागरिकांची जबाबदारी आणि जागरूकता
प्रत्येक नागरिकाने जन्म आणि मृत्यू नोंदणीची जबाबदारी ओळखावी. जन्म-मृत्यूची नोंदणी 21 दिवसांत करणे बंधनकारक असल्याने, कुटुंब प्रमुखाने तातडीने संपर्क साधावा. अमरावतीमध्ये जागरूकता अभियानांमुळे नोंदणी दर वाढला आहे. डॉ. पारिसे यांनी सांगितले की, जागरूकता हाच उपाय आहे. नागरिकांनी स्वतःच्या आणि कुटुंबाच्या भविष्यासाठी ही प्रक्रिया पूर्ण करावी.
भविष्यातील फायदे आणि निष्कर्ष
जन्म आणि मृत्यू नोंदणीमुळे भविष्यात अनेक फायदे मिळतात. जन्म-मृत्यूची नोंदणी 21 दिवसांत करणे बंधनकारक असल्यामुळे, नागरिकांनी याकडे प्राधान्य द्यावे. अमरावती जिल्ह्यात या प्रक्रियेमुळे प्रशासकीय सुविधा सुधारल्या आहेत. डॉ. पारिसे यांच्या आवाहनानुसार, सर्वांनी सहभागी व्हावे. ही प्रक्रिया देशाच्या विकासासाठी महत्वाची आहे.