सिंचन विहिरीसाठी अर्ज करताय? विकसित भारत-जी राम जी अंतर्गत ही 12 कागदपत्रे ठेवा तयार

वैयक्तिक सिंचन विहिरीसाठी आवश्यक कागदपत्रे कोणती आहेत, याबाबत अर्जदारांना मार्गदर्शन करणारी माहिती समोर आली आहे. विकसित भारत-जी राम जी कायदा 2025 अंतर्गत सिंचन सुविधा म्हणून वैयक्तिक लाभाची सिंचन विहीर घेताना जॉबकार्ड, जमिनीचा 7/12 उतारा, 8-अ उतारा, बँक पासबुक, आधार कार्ड, संमतीपत्र यांसह विविध कागदपत्रे तयार ठेवावी लागणार आहेत. विशेष म्हणजे भूजल सर्वेक्षण यंत्रणेच्या व्याख्येप्रमाणे सुरक्षित अर्थात Safe Zone गावांमधील क्षेत्रात वैयक्तिक सिंचन विहिरीची कामे घेण्यात येतात, असे उपलब्ध मार्गदर्शनात नमूद करण्यात आले आहे.

विकसित भारत-जी राम जी कायदा 2025 म्हणजे काय?

वैयक्तिक सिंचन विहिरीसाठी आवश्यक कागदपत्रे समजून घेण्यापूर्वी या नव्या व्यवस्थेची पार्श्वभूमी जाणून घेणे महत्त्वाचे आहे. केंद्र सरकारच्या अधिकृत माहितीनुसार विकसित भारत-रोजगार आणि उपजीविका हमी अभियान (ग्रामीण), अर्थात VB-G RAM G कायदा 2025 हा 1 जुलै 2026 पासून देशातील ग्रामीण भागात लागू झाला. या कायद्यांतर्गत पात्र ग्रामीण कुटुंबांसाठी एका आर्थिक वर्षात 125 दिवसांच्या मजुरी रोजगाराची वैधानिक हमी देण्यात आली आहे. जलसुरक्षा आणि उपजीविकेशी संबंधित पायाभूत सुविधांसह ग्रामीण मालमत्ता निर्मितीवरही भर देण्यात आला आहे.

Safe Zone गावांमध्ये वैयक्तिक सिंचन विहिरीची कामे

वैयक्तिक सिंचन विहिरीसाठी आवश्यक कागदपत्रे जमा करण्यापूर्वी अर्जदाराने आपल्या गावासंदर्भातील अटी समजून घेणे आवश्यक आहे. दिलेल्या मार्गदर्शनानुसार भूजल सर्वेक्षण आणि विकास यंत्रणा म्हणजेच GSDA यांच्या व्याख्येप्रमाणे सुरक्षित (Safe Zone) गावांमधील क्षेत्रात वैयक्तिक सिंचन विहिरीची कामे घेण्यात येतात. त्यामुळे अर्ज करण्यापूर्वी आपल्या क्षेत्राची लागू स्थिती आणि संबंधित तांत्रिक बाबी ग्रामपंचायत किंवा संबंधित यंत्रणेकडून तपासून घेणे महत्त्वाचे ठरेल.

1. लाभार्थ्याकडे जॉबकार्ड असणे आवश्यक

वैयक्तिक सिंचन विहिरीसाठी आवश्यक कागदपत्रे यामध्ये सर्वात आधी लाभार्थ्याच्या जॉबकार्डची प्रत नमूद करण्यात आली आहे. एका कुटुंबातील व्यक्तींचे लग्न, पती-पत्नीचे घटस्फोट किंवा अन्य कारणामुळे स्वतंत्र रेशन कार्ड अनुज्ञेय असल्यास नवीन रेशन कार्ड तयार होण्याची वाट न पाहता जॉबकार्डचे विभक्तीकरण करून अतिरिक्त जॉबकार्ड देण्यासंबंधी मार्गदर्शनही दिले आहे. प्रत्येक जॉबकार्डधारक कुटुंबास सिंचन विहिरीचा लाभ देता येतो, असे संबंधित मार्गदर्शनात नमूद आहे.

2. युक्तधारा लेबर बजेटमध्ये नाव असणे आवश्यक

वैयक्तिक सिंचन विहिरीसाठी आवश्यक कागदपत्रे तयार करताना अर्जदाराने युक्तधारा लेबर बजेटमध्ये आपले नाव समाविष्ट आहे का, हेही तपासणे आवश्यक आहे. दिलेल्या मार्गदर्शनानुसार संबंधित लाभार्थ्याचे नाव युक्तधारा लेबर बजेटमध्ये समाविष्ट असल्याची प्रत आवश्यक आहे. नाव समाविष्ट करण्यासाठी सर्वेक्षण नमुना आणि कामाचे अक्षांश-रेखांश असलेला फोटो यासह ग्रामपंचायतीकडे अर्ज देण्याचे मार्गदर्शन करण्यात आले आहे.

3. 7/12 चा ऑनलाइन उतारा आवश्यक

वैयक्तिक सिंचन विहिरीसाठी आवश्यक कागदपत्रे यामध्ये संबंधित जमिनीचा ऑनलाइन 7/12 उतारा महत्त्वाचा आहे. लाभधारकाच्या नावे खाते क्रमांकावर विहिरीची नोंद नसावी आणि किमान क्षेत्र 0.40 आर असावे, अशी अट उपलब्ध मार्गदर्शनात नमूद करण्यात आली आहे. अर्ज करताना तीन महिन्यांच्या आतील 7/12 उतारा जोडण्याची सूचना देण्यात आली आहे.

4. सामुदायिक विहिरीसाठी शेतकऱ्यांची संमती

वैयक्तिक सिंचन विहिरीसाठी आवश्यक कागदपत्रे यामधील पुढील बाब सामुदायिक लाभाशी संबंधित आहे. मार्गदर्शनानुसार लाभार्थ्याकडे सलग जमीन एक एकरपेक्षा कमी असल्यास आणि त्याच्या बाजूला मालक सोबत मिळून 0.40 हेक्टरपेक्षा अधिक सलग जमीन उपलब्ध होत असल्यास सामुदायिक विहिरीचा लाभ घेता येऊ शकतो. अशा प्रकरणात सामुदायिक विहिरीचा लाभ घेणाऱ्या सर्व लाभार्थ्यांमध्ये पाणी वाटप करण्यासंबंधीचे संमतीपत्र जोडण्याची सूचना आहे.

5. 8-अ चा ऑनलाइन उतारा

वैयक्तिक सिंचन विहिरीसाठी आवश्यक कागदपत्रे यामध्ये 8-अ चा ऑनलाइन उतारादेखील नमूद करण्यात आला आहे. अल्पभूधारक आणि सीमांत शेतकऱ्यांची भूधारणा 5 एकरपेक्षा कमी असल्यास तसेच 5 एकरपेक्षा अधिक भूधारणा असल्यास जातीचा दाखला SC/ST/VJNT जोडणे आवश्यक असल्याचे मार्गदर्शनात म्हटले आहे. भूधारणा 5 एकरपेक्षा कमी असल्यास संबंधित दाखला आवश्यक नसल्याचेही त्यामध्ये नमूद केले आहे. तीन महिन्यांच्या आतील 8-अ उतारा जोडण्याची सूचना आहे.

6. राष्ट्रीयकृत बँक खात्याच्या पासबुकची झेरॉक्स

वैयक्तिक सिंचन विहिरीसाठी आवश्यक कागदपत्रे यादीमध्ये राष्ट्रीयकृत बँक खात्याच्या पासबुकची झेरॉक्स प्रतही समाविष्ट आहे. अर्ज सादर करण्यापूर्वी बँक खात्यातील नाव, खाते क्रमांक आणि इतर तपशील स्पष्ट दिसतील अशी प्रत तयार ठेवणे उपयुक्त ठरेल. बँक खात्यासंदर्भातील इतर कोणत्याही अतिरिक्त अटी असल्यास त्या संबंधित ग्रामपंचायत किंवा कार्यालयाकडून तपासाव्यात.

7. आधार कार्डची झेरॉक्स प्रत

वैयक्तिक सिंचन विहिरीसाठी आवश्यक कागदपत्रे यामध्ये लाभार्थ्याच्या आधार कार्डची झेरॉक्स प्रत जोडण्याचेही नमूद करण्यात आले आहे. त्यामुळे अर्जदाराने आपल्या आधार कार्डची स्पष्ट प्रत अर्जासोबत तयार ठेवावी. आधारमधील माहिती आणि अर्जातील माहिती अचूक असल्याची खात्री करून घेणे योग्य ठरेल.

8. संमतीपत्र नमुना पत्र-ब

वैयक्तिक सिंचन विहिरीसाठी आवश्यक कागदपत्रे यामध्ये संमतीपत्राचाही समावेश असून मार्गदर्शनात त्याचा उल्लेख संमतीपत्र (पत्र-ब) असा करण्यात आला आहे. अर्जदारांनी कोणतेही स्वतः तयार केलेले संमतीपत्र जोडण्याऐवजी संबंधित कार्यालयाकडून निर्धारित नमुना उपलब्ध करून घेऊन त्यानुसार प्रक्रिया पूर्ण करावी.

9. पूर्वी लाभ घेतला आहे किंवा नाही याबाबतचे प्रमाणपत्र

वैयक्तिक सिंचन विहिरीसाठी आवश्यक कागदपत्रे यादीत लाभार्थ्याने यापूर्वी लाभ घेतल्यासंदर्भातील माहितीही आवश्यक आहे. मार्गदर्शनात यासाठी परिशिष्ट B असा उल्लेख असून ग्रामपंचायत अधिकाऱ्याची सही आवश्यक असल्याचे नमूद करण्यात आले आहे. त्यामुळे या प्रमाणपत्राचा अधिकृत नमुना ग्रामपंचायतीकडून घेऊन योग्य प्रकारे पूर्ण करावा.

10. ग्रामसभेचा ठराव किंवा लेबर बजेट पत्र

वैयक्तिक सिंचन विहिरीसाठी आवश्यक कागदपत्रे यामध्ये ग्रामसभेचा ठराव किंवा लेबर बजेट पत्रही महत्त्वाचे आहे. संबंधित लाभार्थ्यांची निवड ग्रामसभेमार्फत करण्यात येऊन त्यांचे नाव चालू आर्थिक वर्षामध्ये युक्तधारा प्रणालीअंतर्गत लेबर बजेटमध्ये असणे आवश्यक असल्याचे मार्गदर्शनात म्हटले आहे. संबंधित लाभार्थ्याने 15 ऑगस्ट आणि 2 ऑक्टोबरच्या ग्रामसभेला उपस्थित राहून कामाची नोंदणी करणे अपेक्षित असल्याचेही त्यात नमूद आहे.

11. गट नकाशा ऑनलाइन काढावा

वैयक्तिक सिंचन विहिरीसाठी आवश्यक कागदपत्रे पूर्ण करताना संबंधित जमिनीचा गट नकाशादेखील आवश्यक असल्याचे मार्गदर्शनात नमूद आहे. यासाठी महाभूनकाशा संकेतस्थळाचा उल्लेख करण्यात आला आहे. अर्जदारांनी योग्य गट क्रमांकाशी संबंधित नकाशा काढून तो प्रस्तावासोबत जोडण्याबाबत ग्रामपंचायतीकडून मार्गदर्शन घ्यावे.

[महाभूनकाशा पोर्टल](https://mahabhunakasha.mahabhumi.gov.in/)

12. संयुक्त स्थळपाहणी अहवाल आणि फोटो

वैयक्तिक सिंचन विहिरीसाठी आवश्यक कागदपत्रे यादीतील महत्त्वाची बाब म्हणजे निवडलेल्या कामाच्या किंवा जागेच्या स्थळपाहणीचा अहवाल. उपलब्ध मार्गदर्शनानुसार ग्रामसेवक, तांत्रिक अधिकारी (नरेगा), ग्रामरोजगार सेवक, लाभार्थी आणि क्षेत्रालगतचे दोन शेतकरी यांच्या संयुक्त सहीचा स्थळपाहणी अहवाल फोटोसह आवश्यक आहे. त्यामुळे प्रस्ताव तयार करताना ही प्रक्रिया संबंधित अधिकाऱ्यांच्या मार्गदर्शनाखाली पूर्ण करावी.

सिंचन विहिरीसाठी आवश्यक कागदपत्रांची यादी एका नजरेत

वैयक्तिक सिंचन विहिरीसाठी आवश्यक कागदपत्रे अर्ज करण्यापूर्वी एकत्र केल्यास अर्जातील त्रुटी टाळण्यास मदत होऊ शकते. दिलेल्या मार्गदर्शनातील प्रमुख कागदपत्रांची यादी पुढीलप्रमाणे आहे.

1. लाभार्थ्याच्या जॉबकार्डची प्रत
2. युक्तधारा लेबर बजेटमध्ये नाव समाविष्ट असल्याची प्रत
3. तीन महिन्यांच्या आतील ऑनलाइन 7/12 उतारा
4. लागू असल्यास सामुदायिक लाभार्थ्यांचे पाणीवाटप संमतीपत्र
5. तीन महिन्यांच्या आतील ऑनलाइन 8-अ उतारा व लागू असल्यास जातीचा दाखला
6. राष्ट्रीयकृत बँक खाते पासबुकची झेरॉक्स
7. आधार कार्डची झेरॉक्स
8. संमतीपत्र (पत्र-ब)
9. पूर्वी लाभ घेतल्याबाबत/न घेतल्याबाबत परिशिष्ट B
10. ग्रामसभेचा ठराव किंवा लेबर बजेट पत्र
11. ऑनलाइन गट नकाशा
12. संयुक्त स्थळपाहणी अहवाल व फोटो

अर्ज कुठे करायचा?

वैयक्तिक सिंचन विहिरीसाठी आवश्यक कागदपत्रे तयार झाल्यानंतर विहित नमुन्यातील अर्ज कागदपत्रांसह ग्रामपंचायतीकडे सादर करावा, असे दिलेल्या मार्गदर्शनाच्या शेवटी स्पष्ट करण्यात आले आहे. त्यामुळे अर्जदारांनी सर्वप्रथम आपल्या ग्रामपंचायतीशी संपर्क साधून विहित अर्जाचा नमुना, अद्ययावत पात्रता, आवश्यक कागदपत्रे आणि स्थानिक स्तरावर पूर्ण करावयाची प्रक्रिया समजून घ्यावी.

अर्ज करण्यापूर्वी या बाबींची खात्री करा

वैयक्तिक सिंचन विहिरीसाठी आवश्यक कागदपत्रे जमा करण्याबरोबरच अर्जदाराने आपले गाव Safe Zone मध्ये येते का, जॉबकार्डची स्थिती काय आहे, युक्तधारा लेबर बजेटमध्ये नाव आहे का, 7/12 आणि 8-अ उतारे अद्ययावत आहेत का तसेच प्रस्तावित जागेसंदर्भातील नकाशा आणि स्थळपाहणीची प्रक्रिया पूर्ण झाली आहे का, या बाबी तपासाव्यात. फोटोमध्ये दिलेल्या मार्गदर्शनावर आधारित ही माहिती असून प्रत्यक्ष अर्जाच्या वेळी ग्रामपंचायत किंवा संबंधित अधिकाऱ्यांकडून लागू असलेल्या अद्ययावत अटींची खात्री करावी.

विकसित भारत-जी राम जी अंतर्गत जलसुरक्षेच्या कामांवर भर

वैयक्तिक सिंचन विहिरीसाठी आवश्यक कागदपत्रे ही स्थानिक अर्ज प्रक्रियेचा भाग असली तरी या कामांची व्यापक पार्श्वभूमी नव्या ग्रामीण रोजगार व्यवस्थेशी जोडलेली आहे. केंद्र सरकारच्या अधिकृत माहितीनुसार विकसित भारत-जी राम जी कायद्यात जलसुरक्षा हे प्राधान्याचे क्षेत्र असून जलसंबंधित कामांद्वारे शेती आणि भूजल पुनर्भरणाला आधार देण्यावर भर आहे.

वैयक्तिक सिंचन विहिरीसाठी आवश्यक कागदपत्रांबाबत FAQ

प्रश्न 1: सिंचन विहिरीसाठी जॉबकार्ड आवश्यक आहे का?
उत्तर: होय. दिलेल्या मार्गदर्शनात लाभार्थ्याच्या जॉबकार्डची प्रत आवश्यक असल्याचे स्पष्टपणे नमूद करण्यात आले आहे.

प्रश्न 2: 7/12 उतारा किती जुना चालतो?
उत्तर: उपलब्ध मार्गदर्शनात तीन महिन्यांच्या आतील 7/12 उतारा जोडण्याची सूचना करण्यात आली आहे.

प्रश्न 3: 8-अ उताराही आवश्यक आहे का?
उत्तर: होय. तीन महिन्यांच्या आतील ऑनलाइन 8-अ उतारा जोडण्याचे नमूद करण्यात आले आहे.

प्रश्न 4: जातीचा दाखला प्रत्येक अर्जदाराला आवश्यक आहे का?
उत्तर: उपलब्ध मार्गदर्शनानुसार भूधारणा 5 एकरपेक्षा अधिक असल्यास SC/ST/VJNT जातीचा दाखला जोडण्याचा उल्लेख आहे. 5 एकरपेक्षा कमी भूधारणा असल्यास तो आवश्यक नसल्याचे मार्गदर्शनात म्हटले आहे.

प्रश्न 5: बँक पासबुक आवश्यक आहे का?
उत्तर: होय. राष्ट्रीयकृत बँक खात्याच्या पासबुकची झेरॉक्स प्रत आवश्यक कागदपत्रांमध्ये नमूद करण्यात आली आहे.

प्रश्न 6: आधार कार्ड द्यावे लागेल का?
उत्तर: होय. लाभार्थ्याच्या आधार कार्डची झेरॉक्स प्रत जोडण्याचा उल्लेख आहे.

प्रश्न 7: गट नकाशा कुठून मिळेल?
उत्तर: मार्गदर्शनात महाभूनकाशा ऑनलाइन संकेतस्थळाचा उल्लेख करण्यात आला आहे. योग्य गट नकाशा निवडताना जमिनीच्या तपशीलांची खात्री करावी.

प्रश्न 8: स्थळपाहणी अहवालावर कोणाच्या सह्या आवश्यक आहेत?
उत्तर: उपलब्ध मार्गदर्शनानुसार ग्रामसेवक, तांत्रिक अधिकारी (नरेगा), ग्रामरोजगार सेवक, लाभार्थी आणि क्षेत्रालगतचे दोन शेतकरी यांच्या संयुक्त सहीचा अहवाल फोटोसह आवश्यक आहे.

प्रश्न 9: अर्ज कुठे जमा करायचा?
उत्तर: विहित नमुन्यातील अर्ज आवश्यक कागदपत्रांसह ग्रामपंचायतीकडे सादर करण्याचे मार्गदर्शन देण्यात आले आहे.

प्रश्न 10: प्रत्येक गावात वैयक्तिक विहीर मंजूर होऊ शकते का?
उत्तर: दिलेल्या मार्गदर्शनात GSDA च्या व्याख्येप्रमाणे सुरक्षित अर्थात Safe Zone गावांमधील क्षेत्रात वैयक्तिक सिंचन विहिरीची कामे घेण्यात येतात, असे नमूद आहे. त्यामुळे आपल्या गावाची स्थिती संबंधित कार्यालयाकडून तपासणे आवश्यक आहे.

लेखक : भूषण इंगळे
मुख्य विश्लेषक (सरकारी योजना व कृषी क्षेत्र)

लेखक महाराष्ट्रातील विविध **सरकारी योजना, आधुनिक शेती तंत्रज्ञान, शेतकरी कल्याण, रोजगार आणि फायनान्स** अशा महत्वपूर्ण विषयांचे अभ्यासक व लेखक आहेत. आपल्या लेखणीच्या माध्यमातून सर्वसामान्य नागरिक आणि शेतकरी बांधवांपर्यंत अत्यंत अचूक, विश्वासार्ह आणि उपयुक्त माहिती सोप्या भाषेत पोहोचवणे, हेच त्यांच्या "कामाची बातमी" या व्यासपीठाचे मुख्य उद्दिष्ट आहे.