भूमिहीन महिलांना शेतकरी ओळखपत्र : नांदेडमध्ये 69 हजार महिलांची नोंदणी

नांदेड जिल्ह्यात शेती आणि शेतीपूरक व्यवसायामध्ये प्रत्यक्ष योगदान देणाऱ्या महिलांना आता अधिकृत महिला शेतकरी म्हणून ओळख मिळण्याचा मार्ग सुलभ झाला आहे. विशेष म्हणजे केवळ महिलेच्या नावावर जमीन किंवा सातबारा उतारा असणे आवश्यक नसल्याने भूमिहीन महिलांना शेतकरी ओळखपत्र मिळण्याची सुविधा उपलब्ध झाली आहे. महाराष्ट्र महिला शेतकरी सक्षमीकरण अधिनियम, 2026 अंतर्गत महिला शेतकरी प्रमाणपत्राची सुविधा सुरू करण्यात आली असून, नांदेड जिल्ह्यात आतापर्यंत 69 हजार महिलांनी या प्रमाणपत्रासाठी नोंदणी केली आहे. त्यामुळे भूमिहीन महिलांना शेतकरी ओळखपत्र मिळण्याच्या प्रक्रियेला मोठ्या प्रमाणावर प्रतिसाद मिळत असल्याचे चित्र आहे.

महिलेच्या नावावर सातबारा नसला तरी अर्ज करता येणार

महिलांचा शेतीतील सहभाग अनेकदा प्रत्यक्ष असतो; मात्र जमीन त्यांच्या स्वतःच्या नावावर नसल्यामुळे त्यांना शेतकरी म्हणून अधिकृत ओळख मिळण्यात अडचणी येत होत्या. ही बाब लक्षात घेऊन नव्या सुविधेमध्ये जमीनमालकीपेक्षा शेती आणि शेतीपूरक व्यवसायातील प्रत्यक्ष सहभागाला महत्त्व देण्यात आले आहे. त्यामुळे भूमिहीन महिलांना शेतकरी ओळखपत्र मिळण्यासाठी त्यांच्या नावावर सातबारा असणे हा अनिवार्य निकष ठेवण्यात आलेला नाही. भाडेपट्ट्याने किंवा बटाईने शेती करणाऱ्या महिलांनाही या सुविधेचा लाभ घेता येणार आहे.

नांदेडमध्ये 69 हजार महिलांची नोंदणी

नांदेड जिल्ह्यात महिला शेतकरी प्रमाणपत्रासाठी मोठ्या प्रमाणावर महिलांनी नोंदणी केली आहे. जिल्हा अधीक्षक कृषी अधिकारी दत्तकुमार कळसाईत यांनी दिलेल्या माहितीनुसार, आतापर्यंत 69 हजार महिलांनी प्रमाणपत्रासाठी नोंदणी केली आहे. शेतीमध्ये महिलांचा प्रत्यक्ष सहभाग लक्षात घेता या नोंदणीमुळे ग्रामीण भागातील महिलांना कृषी क्षेत्राशी संबंधित शासकीय यंत्रणांमध्ये स्वतंत्र ओळख निर्माण करण्यास मदत होणार आहे. भूमिहीन महिलांना शेतकरी ओळखपत्र मिळण्याची सुविधा ही विशेषतः जमीन स्वतःच्या नावावर नसलेल्या पण शेतीच्या कामात सक्रिय असलेल्या महिलांसाठी महत्त्वाची ठरणार आहे.

17 सप्टेंबरपासून ऑनलाइन पोर्टल उपलब्ध

महिला शेतकरी प्रमाणपत्रासाठी कृषी विभागाने 17 सप्टेंबर 2026 पासून ऑनलाइन पोर्टल उपलब्ध करून दिले आहे. या पोर्टलच्या माध्यमातून पात्र महिला घरबसल्या ऑनलाइन अर्ज करू शकतात. अर्जामध्ये आधार क्रमांक, जिल्हा, तालुका, गाव, मोबाईल क्रमांक आणि संबंधित कृषी कार्याची माहिती भरावी लागते. भूमिहीन महिलांना शेतकरी ओळखपत्र मिळवण्यासाठी ऑनलाइन अर्ज करताना आपल्या प्रत्यक्ष कृषी कार्याची माहिती अचूकपणे नोंदवणे महत्त्वाचे ठरणार आहे.

कोणत्या महिलांना महिला शेतकरी प्रमाणपत्र मिळू शकते?

ग्रामपंचायत तसेच नगरपंचायत क्षेत्रात राहणाऱ्या 18 वर्षे किंवा त्यापेक्षा अधिक वयाच्या आणि शेती व्यवसायात प्रत्यक्ष कार्यरत असलेल्या महिलांना महिला शेतकरी प्रमाणपत्रासाठी अर्ज करता येतो. यामध्ये जमीन स्वतःच्या नावावर असलेल्या महिलांसोबतच प्रत्यक्ष शेती करणाऱ्या इतर महिलांचाही समावेश करण्यात आला आहे. त्यामुळे भूमिहीन महिलांना शेतकरी ओळखपत्र मिळण्याची सुविधा ग्रामीण भागातील विविध प्रकारच्या कृषी कामांमध्ये सहभागी असलेल्या महिलांसाठी उपयुक्त ठरू शकते.

भूमिहीन महिला आणि शेतमजूर महिलांचाही समावेश

महिला शेतकरी ही संकल्पना केवळ सातबारा उताऱ्यावर नाव असलेल्या महिलांपुरती मर्यादित ठेवण्यात आलेली नाही. भूमिहीन महिला, नावावर सातबारा नसलेल्या महिला, भाडेपट्ट्याने शेती करणाऱ्या महिला, बटाईने शेती करणाऱ्या महिला, शेतमजूर, रोपमळा मजूर तसेच पशुचारक महिलांचाही या व्यापक संकल्पनेमध्ये समावेश करण्यात आला आहे. त्यामुळे भूमिहीन महिलांना शेतकरी ओळखपत्र मिळवून देताना त्यांच्या शेतीशी असलेल्या प्रत्यक्ष संबंधाला महत्त्व दिले जात आहे.

पीक उत्पादनापासून पशुपालनापर्यंत विविध कामांचा समावेश

महिला शेतकरी प्रमाणपत्रासाठी पात्र ठरणाऱ्या कृषी कामांची व्याप्तीही मोठी आहे. पीक उत्पादन व लागवड, बीजोत्पादन, भाजीपाला उत्पादन, फलोत्पादन, पुष्पोत्पादन, पशुपालन आणि पशुसंवर्धन यांसारख्या कामांचा त्यात समावेश आहे. त्यामुळे भूमिहीन महिलांना शेतकरी ओळखपत्र मिळवताना केवळ पारंपरिक पिकांची शेती करणाऱ्या महिलांपुरते अर्जाचे स्वरूप मर्यादित राहणार नाही.

दुग्ध व्यवसाय, शेळी-मेंढी पालन आणि कुक्कुटपालनालाही मान्यता

शेतीपूरक व्यवसायामध्ये कार्यरत असलेल्या महिलांनाही महिला शेतकरी प्रमाणपत्रासाठी अर्ज करता येणार आहे. दुग्ध व्यवसाय, शेळी-मेंढी पालन, कुक्कुटपालन, मधुमक्षिकापालन, मत्स्यव्यवसाय, रेशीम उत्पादन यांसारख्या उपक्रमांमध्ये प्रत्यक्ष सहभागी असलेल्या महिलांचा यामध्ये समावेश आहे. त्यामुळे भूमिहीन महिलांना शेतकरी ओळखपत्र मिळाल्यास जमीनमालकी नसली तरी शेतीशी निगडित उपजीविकेच्या कामात असलेल्या महिलांची अधिकृत नोंद होण्यास मदत होऊ शकते.

कृषी-वनीकरण, अळंबी आणि गांडूळखत निर्मिती करणाऱ्या महिलांनाही संधी

कृषी क्षेत्रातील आधुनिक आणि पूरक व्यवसायांचाही महिला शेतकरी प्रमाणपत्राच्या कक्षेत समावेश करण्यात आला आहे. कृषी-वनीकरण, अळंबी उत्पादन, गांडूळखत निर्मिती, कंपोस्ट निर्मिती, कृषीमाल प्रक्रिया आणि मूल्यवर्धन अशा कामांमध्ये प्रत्यक्ष कार्यरत असलेल्या महिलांना देखील या सुविधेचा लाभ घेता येणार आहे. त्यामुळे भूमिहीन महिलांना शेतकरी ओळखपत्र देताना कृषी क्षेत्रातील महिलांच्या विविध प्रकारच्या कामांची दखल घेतली जात आहे.

महिला शेतकरी म्हणून अधिकृत ओळख मिळण्याचा फायदा

महिला शेतकरी म्हणून अधिकृत नोंदणी झाल्यानंतर कृषी विभागाच्या विविध योजनांमध्ये संबंधित महिलेची ओळख सुलभ होण्यास मदत होऊ शकते. कृषी कर्ज, कृषी निविष्ठा, पीकविमा, शेतकरी प्रशिक्षण, अभ्यास दौरे, कृषी विस्तार सेवा आणि विविध शासकीय योजनांमध्ये महिला लाभार्थी म्हणून कामकाज सुलभ होण्याची शक्यता आहे. भूमिहीन महिलांना शेतकरी ओळखपत्र मिळाल्यामुळे त्यांच्या प्रत्यक्ष कृषी सहभागाची अधिकृत नोंद निर्माण होण्यास मदत होईल. मात्र कोणत्याही विशिष्ट योजनेचा लाभ घेताना त्या योजनेचे स्वतंत्र पात्रता निकष आणि नियम लागू राहतील.

महिला शेतकरी प्रमाणपत्रासाठी ऑनलाइन अर्ज कसा करायचा?

महिला शेतकरी प्रमाणपत्रासाठी अर्ज करण्यासाठी कृषी विभागाच्या अधिकृत महिला शेतकरी पोर्टलवर जावे लागेल. अर्जदार महिलेने पोर्टलवर ‘Apply Now’ हा पर्याय निवडून आधार क्रमांक आणि ओटीपीच्या माध्यमातून पडताळणी करावी. त्यानंतर वैयक्तिक माहिती तसेच शेती किंवा कृषी कार्याशी संबंधित माहिती भरावी. भूमिहीन महिलांना शेतकरी ओळखपत्रासाठी अर्ज करताना आपला प्रत्यक्ष कृषी व्यवसाय किंवा शेतीपूरक कार्याचा प्रकार योग्य पद्धतीने नमूद करणे महत्त्वाचे आहे.

अर्जामध्ये कोणती माहिती भरावी लागेल?

ऑनलाइन अर्ज प्रक्रियेत आधार क्रमांक, जिल्हा, तालुका, गाव आणि मोबाईल क्रमांक यांसारखी मूलभूत माहिती भरावी लागते. त्यासोबत अर्जदार महिला कोणत्या प्रकारच्या शेती किंवा शेतीपूरक कामात सहभागी आहे, याची माहितीही द्यावी लागते. कुटुंबातील सदस्याचा Farmer ID उपलब्ध असल्यास तो जोडून त्याची पडताळणी करण्याची सुविधा देखील देण्यात आली आहे. भूमिहीन महिलांना शेतकरी ओळखपत्रासाठी अर्ज करताना उपलब्ध माहिती काळजीपूर्वक तपासूनच अंतिम अर्ज साद करणे आवश्यक आहे.

Farmer ID उपलब्ध असल्यास जोडता येणार

अर्जदार महिलेच्या कुटुंबातील सदस्याचा Farmer ID उपलब्ध असल्यास तो महिला शेतकरी प्रमाणपत्राच्या ऑनलाइन अर्जामध्ये जोडता येतो. त्याची पडताळणी करण्याची सुविधाही पोर्टलवर उपलब्ध आहे. त्यामुळे कुटुंबाच्या कृषी कामाशी संबंधित उपलब्ध डिजिटल नोंदींचा वापर करण्यास मदत होऊ शकते. भूमिहीन महिलांना शेतकरी ओळखपत्र मिळवण्याच्या प्रक्रियेत Farmer ID उपलब्ध असल्यास त्याची अचूक माहिती देणे अर्जाच्या पडताळणीसाठी उपयुक्त ठरू शकते.

अर्ज करण्यापूर्वी माहिती तपासणे महत्त्वाचे

ऑनलाइन अर्ज भरल्यानंतर तो सबमिट करण्यापूर्वी अर्जातील सर्व माहिती काळजीपूर्वक तपासावी. आधार क्रमांक, मोबाईल क्रमांक, जिल्हा, तालुका, गाव आणि कृषी कार्याचा प्रकार यामध्ये चुकीची माहिती राहणार नाही याची खात्री करणे आवश्यक आहे. भूमिहीन महिलांना शेतकरी ओळखपत्र मिळवण्यासाठी अर्ज करताना प्रत्यक्षात करण्यात येणाऱ्या कृषी किंवा शेतीपूरक कामाची माहितीच नोंदवणे महत्त्वाचे आहे.

अर्जात अडचण आल्यास तालुका कृषी कार्यालयाशी संपर्क

ऑनलाइन अर्ज करताना तांत्रिक अडचण आल्यास किंवा अर्ज कसा भरायचा याबाबत मार्गदर्शनाची आवश्यकता असल्यास संबंधित तालुका कृषी कार्यालयाशी संपर्क साधण्याचे आवाहन कृषी विभागाने केले आहे. विशेषतः डिजिटल अर्ज प्रक्रियेची माहिती नसलेल्या ग्रामीण भागातील महिलांनी उपलब्ध कृषी विभागीय यंत्रणेची मदत घेऊन अर्ज करणे शक्य आहे. भूमिहीन महिलांना शेतकरी ओळखपत्र मिळवण्यासाठी आवश्यक माहिती समजून घेऊन अर्ज पूर्ण करणे अधिक सोयीचे ठरेल.

महिला शेतकरी प्रमाणपत्रामुळे महिलांच्या कृषी सहभागाला अधिकृत मान्यता

ग्रामीण अर्थव्यवस्थेत महिलांचे योगदान मोठे असूनही जमीनमालकी किंवा सातबारा नोंदींच्या अभावामुळे अनेक महिलांची शेतकरी म्हणून स्वतंत्र ओळख अधोरेखित होत नव्हती. नव्या प्रमाणपत्र सुविधेमुळे शेतीच्या प्रत्यक्ष कामात सहभागी असलेल्या महिलांना अधिकृत ओळख मिळण्यास मदत होणार आहे. भूमिहीन महिलांना शेतकरी ओळखपत्र देण्याची ही सुविधा त्यामुळे महिलांच्या कृषी सहभागाची नोंद करण्याच्या दृष्टीने महत्त्वाची मानली जात आहे.

नांदेडमधील महिलांनी संधीचा लाभ घ्यावा

नांदेड जिल्ह्यात आतापर्यंत 69 हजार महिलांनी महिला शेतकरी प्रमाणपत्रासाठी नोंदणी केली आहे. जिल्ह्यात शेती, पशुपालन, दुग्ध व्यवसाय, शेळी-मेंढी पालन, कुक्कुटपालन, मत्स्यव्यवसाय, कृषीमाल प्रक्रिया आणि इतर शेतीपूरक उपक्रमांमध्ये सहभागी महिलांची संख्या मोठी आहे. त्यामुळे पात्र महिलांनी उपलब्ध ऑनलाइन सुविधेची माहिती घेऊन अर्ज करावा, असे आवाहन कृषी विभागाकडून करण्यात आले आहे. भूमिहीन महिलांना शेतकरी ओळखपत्र मिळाल्यामुळे त्यांच्या कृषीविषयक सहभागाला अधिकृत ओळख मिळण्यास मदत होऊ शकते.

महिला शेतकरी प्रमाणपत्रासाठी अधिकृत पोर्टल

महिला शेतकरी प्रमाणपत्रासाठी कृषी विभागाने स्वतंत्र ऑनलाइन पोर्टल उपलब्ध करून दिले आहे. अर्जदारांनी अधिकृत पोर्टलवर जाऊन ‘Apply Now’ पर्यायाद्वारे आधार आणि ओटीपी पडताळणी पूर्ण करून अर्ज भरावा. भूमिहीन महिलांना शेतकरी ओळखपत्रासाठी अर्ज करण्यासाठी अधिकृत पोर्टलचा वापर करणे आणि अर्जामध्ये स्वतःच्या कृषी कार्याची अचूक माहिती देणे महत्त्वाचे आहे.

महिला शेतकरी प्रमाणपत्राबाबत महत्त्वाचे मुद्दे

महिला शेतकरी प्रमाणपत्रासाठी 18 वर्षे किंवा त्यापेक्षा अधिक वयाच्या पात्र महिलांना अर्ज करता येतो. जमीन स्वतःच्या नावावर असणे हा एकमेव निकष नसून शेती किंवा शेतीपूरक व्यवसायातील प्रत्यक्ष सहभागाला महत्त्व देण्यात आले आहे. भूमिहीन महिलांना शेतकरी ओळखपत्र मिळू शकते, तसेच नावावर सातबारा नसलेल्या, भाडेपट्ट्याने किंवा बटाईने शेती करणाऱ्या, शेतमजूर, रोपमळा मजूर आणि पशुचारक महिलांचाही या व्यापक संकल्पनेत समावेश आहे. विविध कृषी योजनांचा लाभ घेताना मात्र संबंधित योजनेचे स्वतंत्र नियम लागू राहणार आहेत.

महिला शेतकरी प्रमाणपत्र FAQ

1. भूमिहीन महिलांना शेतकरी ओळखपत्र मिळू शकते का?
होय. महिलेच्या नावावर जमीन किंवा सातबारा असणे हा एकमेव निकष नाही. शेती किंवा शेतीपूरक व्यवसायात प्रत्यक्ष कार्यरत असलेल्या पात्र भूमिहीन महिलांनाही महिला शेतकरी प्रमाणपत्रासाठी अर्ज करता येतो.

2. नावावर सातबारा नसलेल्या महिलांना अर्ज करता येतो का?
होय. नावावर सातबारा नसला तरी शेतीशी संबंधित प्रत्यक्ष काम करणाऱ्या महिलांना या प्रमाणपत्रासाठी अर्ज करता येतो.

3. महिला शेतकरी प्रमाणपत्रासाठी किमान वय किती आहे?
ग्रामपंचायत आणि नगरपंचायत क्षेत्रातील 18 वर्षे किंवा त्यापेक्षा अधिक वयाच्या आणि शेती व्यवसायात प्रत्यक्ष कार्यरत असलेल्या महिलांना अर्ज करता येतो.

4. भाडेपट्ट्याने किंवा बटाईने शेती करणाऱ्या महिलांना प्रमाणपत्र मिळू शकते का?
होय. भाडेपट्ट्याने किंवा बटाईने शेती करणाऱ्या महिलांचाही महिला शेतकरी या व्यापक संकल्पनेमध्ये समावेश करण्यात आला आहे.

5. शेतमजूर महिलांना महिला शेतकरी प्रमाणपत्रासाठी अर्ज करता येतो का?
दिलेल्या माहितीनुसार शेतमजूर, रोपमळा मजूर आणि पशुचारक महिलांचाही या सुविधेच्या कक्षेत समावेश करण्यात आला आहे.

6. कोणत्या शेतीपूरक व्यवसायातील महिलांना अर्ज करता येतो?
दुग्ध व्यवसाय, शेळी-मेंढी पालन, कुक्कुटपालन, मधुमक्षिकापालन, मत्स्यव्यवसाय, रेशीम उत्पादन, अळंबी उत्पादन, गांडूळखत, कंपोस्ट निर्मिती, कृषीमाल प्रक्रिया आणि मूल्यवर्धन अशा विविध उपक्रमांचा समावेश आहे.

7. महिला शेतकरी प्रमाणपत्रासाठी अर्ज कुठे करायचा?
कृषी विभागाच्या अधिकृत महिला शेतकरी ऑनलाइन पोर्टलवर अर्ज करता येतो. पोर्टलवर ‘Apply Now’ निवडून आधार आणि ओटीपी पडताळणी करावी.

8. अर्जासाठी Farmer ID आवश्यक आहे का?
दिलेल्या माहितीनुसार कुटुंबातील सदस्याचा Farmer ID उपलब्ध असल्यास तो जोडून त्याची पडताळणी करता येते. त्यामुळे Farmer ID उपलब्ध असल्यास त्याची माहिती अर्जामध्ये देता येईल.

9. महिला शेतकरी प्रमाणपत्राचा उपयोग काय आहे?
महिला शेतकरी म्हणून अधिकृत नोंदणी झाल्यामुळे कृषी कर्ज, कृषी निविष्ठा, पीकविमा, प्रशिक्षण, अभ्यास दौरे, कृषी विस्तार सेवा आणि विविध शासकीय योजनांमध्ये महिला शेतकरी म्हणून ओळख सुलभ होण्यास मदत होऊ शकते. मात्र प्रत्येक योजनेचे स्वतंत्र पात्रता नियम लागू राहतील.

10. अर्ज करताना अडचण आल्यास काय करावे?
ऑनलाइन अर्ज करताना अडचण आल्यास किंवा मार्गदर्शनाची गरज असल्यास संबंधित तालुका कृषी कार्यालयाशी संपर्क साधावा.

माहितीचा अधिकृत स्रोत: जिल्हा माहिती कार्यालय, नांदेड

लेखक : भूषण इंगळे
मुख्य विश्लेषक (सरकारी योजना व कृषी क्षेत्र)

लेखक महाराष्ट्रातील विविध **सरकारी योजना, आधुनिक शेती तंत्रज्ञान, शेतकरी कल्याण, रोजगार आणि फायनान्स** अशा महत्वपूर्ण विषयांचे अभ्यासक व लेखक आहेत. आपल्या लेखणीच्या माध्यमातून सर्वसामान्य नागरिक आणि शेतकरी बांधवांपर्यंत अत्यंत अचूक, विश्वासार्ह आणि उपयुक्त माहिती सोप्या भाषेत पोहोचवणे, हेच त्यांच्या "कामाची बातमी" या व्यासपीठाचे मुख्य उद्दिष्ट आहे.