केमोथेरपी, रेडिओथेरपी, शस्त्रक्रिया आणि दीर्घकालीन फॉलोअप हे शब्द ऐकताच अनेक कुटुंबांच्या मनात भीतीपेक्षा आधी खर्चाचा विचार येतो. भारतात कर्करोगावरील उपचार हे वैद्यकीयदृष्ट्या जितके गुंतागुंतीचे, तितकेच आर्थिकदृष्ट्याही अडचणीचे मानले जातात. मध्यमवर्गीय किंवा ग्रामीण कुटुंबासाठी कर्करोगाचे निदान म्हणजे केवळ आजार नाही, तर आयुष्यभराची आर्थिक घडी विस्कटणारा प्रसंग असतो. अशा कठीण परिस्थितीत कॅन्सर आजारावर मोफत उपचार उपलब्ध असल्यास अनेक कुटुंबांना मोठी दिलासा मिळतो आणि उपचार प्रक्रिया सुरळीत होऊ शकते.
महाराष्ट्रातील उपलब्ध मोफत उपचार पर्याय
राज्यात शासकीय, निमशासकीय आणि सार्वजनिक हिताच्या योजनांच्या माध्यमातून मोफत किंवा अत्यंत सवलतीचे कर्करोग उपचार प्रत्यक्षात उपलब्ध आहेत. यात मुख्य अडचण एकच आहे, या योजनांची माहिती विखुरलेली आहे, प्रक्रिया गुंतागुंतीची आहे आणि योग्य मार्गदर्शनाअभावी अनेक रुग्ण या सुविधांपर्यंत पोहोचतच नाहीत. या पार्श्वभूमीवर कोणते पर्याय उपलब्ध आहेत, कोणासाठी आहेत, त्यांचा प्रत्यक्ष लाभ कसा घेता येतो आणि कुठे अडथळे येतात याचा सविस्तर आढावा या लेखात घेण्यात आला आहे. योजनांद्वारे कॅन्सर आजारावर मोफत उपचार मिळवता येतात हे समजून घेतल्यास रुग्ण आणि त्यांच्या कुटुंबांचा आर्थिक भार मोठ्या प्रमाणात कमी होऊ शकतो.
टाटा मेमोरियल सेंटरची प्रमुख भूमिका
मुंबईतील परळ येथे असलेले टाटा मेमोरियल सेंटर हे केवळ एक रुग्णालय नाही, तर भारतातील कर्करोग उपचार, संशोधन आणि सार्वजनिक आरोग्य धोरणांचा कणा मानले जाते. परळमधील मुख्य रुग्णालयाबरोबरच खारघर येथील होमी भाभा कॅन्सर हॉस्पिटल अॅण्ड रिसर्च सेंटरमध्येही दरवर्षी लाखो रुग्णांवर उपचार केले जातात. महाराष्ट्रातील खेड्यापाड्यातून ते देशाच्या कानाकोपऱ्यातून रुग्ण येथे उपचारासाठी येतात. या केंद्रात कॅन्सर आजारावर मोफत उपचार किंवा मोठ्या प्रमाणात सवलतीत उपलब्ध असल्याने ते अनेकांसाठी आशेचे केंद्र बनले आहे.
जनरल श्रेणीतील सवलती कशा मिळतात
टाटा मेमोरियलमधील जनरल कॅटेगरी ही संकल्पना खासगी रुग्णालयांच्या चौकटीपेक्षा पूर्णपणे वेगळी आहे. खासगी उपचार परवडत नसलेल्या रुग्णांना येथे जनरल विभागात नोंदणी करता येते. रुग्णाची आर्थिक स्थिती, उत्पन्नाचे दाखले आणि शिधापत्रिकेच्या आधारे सल्लामसलत, तपासण्या, केमोथेरपी, काही प्रमाणात औषधे हे उपचार अत्यंत सवलतीच्या दरात किंवा पूर्णतः मोफत दिले जातात. दारिद्र्यरेषेखालील कुटुंबांसाठी ही व्यवस्था अक्षरशः जीवनरक्षक ठरते. अशा रीतीने कॅन्सर आजारावर मोफत उपचार मिळवण्याची संधी या केंद्रात उपलब्ध आहे.
बालकांसाठी विशेष आर्थिक आधार
२०२५ च्या सुरुवातीला टाटा मेमोरियलने बालकर्करोग उपचारांसाठी ६० कोटींहून अधिक निधी उभारल्याची घोषणा केली. हा निधी केवळ उपचारापुरता मर्यादित नाही, तर दीर्घकालीन फॉलो-अप, उपचारानंतरचे पुनर्वसन आणि औषधोपचारातील सातत्य यासाठीही वापरला जातो. बालकर्करोगाच्या बाबतीत उपचार अर्धवट थांबणे म्हणजे पुन्हा आजार बळावण्याचा धोका असतो, हा निधी तो धोका कमी करतो. बालकांसाठी कॅन्सर आजारावर मोफत उपचार सुनिश्चित करण्यात हा निधी महत्त्वपूर्ण भूमिका बजावतो.
टाटा मेमोरियलमधील व्यावहारिक अडचणी
इथे एक महत्त्वाचा मुद्दा दुर्लक्षित करता येणार नाही. रुग्णसंख्या प्रचंड असल्यामुळे अपॉइंटमेंटसाठी प्रतीक्षा, तपासण्यांमधील अंतर, फॉलो-अपसाठी वेळ लागतो. त्यामुळे टाटा मेमोरियल म्हणजे तत्काळ उपचार नव्हे, तर सातत्याने चालणारी प्रक्रिया आहे, याची मानसिक तयारी रुग्ण आणि नातेवाईकांना ठेवावी लागते. तरीही या केंद्रात कॅन्सर आजारावर मोफत उपचार उपलब्ध असल्याने अनेक रुग्ण या अडचणींना सामोरे जातात आणि उपचार पूर्ण करतात.
महात्मा ज्योतिबा फुले जन आरोग्य योजना
महाराष्ट्र शासनाची महात्मा ज्योतिबा फुले जन आरोग्य योजना ही कर्करोग उपचारांच्या खर्चावर नियंत्रण आणण्याचा सर्वात मोठा प्रयत्न मानला जातो. ही योजना केंद्र सरकारच्या आयुष्मान भारत-पीएम-जेएवाय चौकटीशी संलग्न आहे. या योजनेंतर्गत एका कुटुंबाला दरवर्षी सुमारे पाच लाख रुपयांपर्यंत कॅशलेस उपचार कव्हर मिळू शकतात. या योजनेद्वारे कॅन्सर आजारावर मोफत उपचार कॅशलेस पद्धतीने मिळवता येतात.
योजनेची पात्रता आणि कव्हरेज
पिवळी किंवा केशरी शिधापत्रिका, अंत्योदय किंवा अन्नपूर्णा कार्ड असलेले महाराष्ट्रातील रहिवासी या योजनेत प्राधान्याने येतात. आता ही योजना महाराष्ट्रातील सर्व रेशनकार्डधारक कुटुंबांना लागू करण्याचा निर्णय झाला आहे. एम्पॅनेल्ड शासकीय किंवा खासगी रुग्णालयांमध्ये रुग्णालयात भरती, शस्त्रक्रिया, निदानात्मक तपासण्या, केमोथेरपी आणि रेडिओथेरपी हे सगळे उपचार कॅशलेस पद्धतीने मिळू शकतात. यामुळे कॅन्सर आजारावर मोफत उपचार अनेक गरजू कुटुंबांना सुलभ झाले आहेत.
थेट आर्थिक मदतीच्या योजना
काही वेळा विमा योजना अपुरी ठरते किंवा लागूच होत नाही. अशा वेळी राष्ट्रीय आरोग्य निधी अंतर्गत राज्य आजार सहाय्य निधी आणि आरोग्यमंत्र्यांचा कर्करोग रुग्ण निधी महत्त्वाचे ठरतात. दारिद्र्यरेषेखालील रुग्णांना शासकीय रुग्णालयात उपचार घेत असताना सुमारे एक लाखांपर्यंत थेट आर्थिक मदत मिळू शकते. आरोग्यमंत्र्यांच्या निधीतून पात्र रुग्णांना दोन लाखांपर्यंत मदत मिळते. या मदतीमुळे कॅन्सर आजारावर मोफत उपचार पूरक होऊ शकतात.
जिल्हा रुग्णालयांतील क्रांतिकारी उपक्रम
नागपूर, पुणे, अमरावती, नाशिक, जळगाव, सातारा, वर्धा, भंडारा, गडचिरोली, अकोला अशा जिल्हा रुग्णालयांमध्ये सुरू झालेली मोफत केमोथेरपी युनिट्स ही आरोग्य व्यवस्थेतील क्रांतिकारी पावले मानली जातात. टाटा मेमोरियलच्या तज्ज्ञांकडून प्रशिक्षण घेतलेले डॉक्टर आणि परिचारिका स्थानिक पातळीवर उपचार देतात. याचा सर्वात मोठा फायदा म्हणजे महानगरांपर्यंतचा खर्चिक प्रवास टळतो, राहण्याचा खर्च वाचतो आणि उपचारात सातत्य राखणे सोपे होते. या युनिट्समुळे कॅन्सर आजारावर मोफत उपचार स्थानिक पातळीवर उपलब्ध झाले आहेत.
महाकेअर फाउंडेशनचे राज्यव्यापी नेटवर्क
महाराष्ट्र कॅन्सर केअर, रिसर्च अँड एज्युकेशन फाउंडेशन ही संकल्पना म्हणजे कर्करोग उपचारांचे विकेंद्रीकरणच होय. टाटा मेमोरियलसारख्या अॅपेक्स केंद्रांपासून ते नागपूर, पुणे, नाशिक, चंद्रपूर, कोल्हापूरमधील शासकीय वैद्यकीय महाविद्यालयांपर्यंत १८ रुग्णालयांचे नेटवर्क उभारण्याचा हा प्रयत्न आहे. उद्दिष्ट स्पष्ट आहे, रुग्णाला घरापासून शेकडो किलोमीटर दूर न पाठवता, जवळच्या जिल्ह्यातच दर्जेदार उपचार मिळावेत. या नेटवर्कमधून कॅन्सर आजारावर मोफत उपचार जवळच्या ठिकाणी मिळणे शक्य होत आहे.
मुख्यमंत्री सहाय्यता निधीचा पर्याय
ज्या रुग्णांचे उपचार महात्मा फुले जन आरोग्य योजनेच्या कक्षेत बसत नाहीत किंवा ज्यांचा उपचाराचा खर्च विमा मर्यादेपेक्षा जास्त आहे, अशा रुग्णांसाठी मुख्यमंत्री सहाय्यता निधी हा एक मोठा आधार आहे. ज्या कुटुंबांचे वार्षिक उत्पन्न १.६० लाख रुपयांपर्यंत आहे आणि ज्यांच्याकडे पिवळे किंवा केशरी रेशन कार्ड आहे, अशा रुग्णांना यातून आर्थिक मदत दिली जाते. या निधीद्वारे कॅन्सर आजारावर मोफत उपचार पूर्ण करण्यास मदत मिळते.
लाभ घेण्यासाठी व्यावहारिक मार्गदर्शन
कागदपत्रे आणि प्रक्रिया ही सर्व योजनांमध्ये एक समान अडचण आहे. त्यामुळे पात्रता आधी तपासा, रुग्णालयातील सोशल वेल्फेअर कार्यालयाशी थेट संपर्क ठेवा, एम्पॅनेल्ड रुग्णालयांची खात्री करा आणि सर्व कागदपत्रांची छायांकित प्रत जवळ ठेवा. हे छोटे टप्पे अनेकदा उपचाराचा खर्च लाखो रुपयांनी कमी करू शकतात. या टिप्सचा वापर करून कॅन्सर आजारावर मोफत उपचार घेणे सोपे होते.
योजनांचा यशस्वी वापरासाठी सूचना
कागदपत्रे डिजिटल स्वाक्षरी असलेली असावीत, जुन्या किंवा हाताने लिहिलेल्या दाखल्यामुळे अडथळे येऊ शकतात. मोठ्या रुग्णालयात गेल्यावर सर्वप्रथम आरोग्यमित्र कक्षात चौकशी करा. दुसरे मत घेण्यासाठी टाटा मेमोरियलच्या नव्या ऑनलाइन सेवा वापरा. सरकारी योजनेत काही महागडी औषधे मिळत नसतील तर सोशल वेल्फेअर फंडातून मदत मागा. योग्य वेळी अर्ज आणि संयम ठेवल्यास महाराष्ट्रात कॅन्सर आजारावर मोफत उपचार ही केवळ घोषणा न राहता प्रत्यक्षात साकार होऊ शकते. या योजनांचा योग्य वापर करून अनेक रुग्ण आपले उपचार यशस्वीरीत्या पूर्ण करू शकतात आणि आर्थिक संकट टाळू शकतात.